"Ҳеч тўхтамасдан ҳаракат қилуб турғон вужудимизга, танимизга сув-ҳаво не қадар зарур бўлса, маишат йўлида ҳар хил қора кирлар ила кирланган руҳимиз учун ҳам шул қадар адабиёт керакдир. Адабиёт яшаса — миллат яшар".     Абдулҳамид Чўлпон

Мўттивоймисан, Миттивоймисан?

Ўқилди: 764

Қисса

bola ertagi

 Болалар ва ўсмирларнинг аксарияти табиатан шўх, ўжар, шу билан бирга, ўта қизиқувчан, беҳад таъсирчандир. Улардаги бу хусусиятларнинг яхши томонга шаклланишида тарбиядан ташқари, муҳитнинг аҳамияти ҳам беқиёс. Бола эл-юртнинг қувончу ташвишлари асосан нималарда намоён бўлишини, оддий кишилар турмушининг лаззатли кечишида одмилик, меҳнатсеварлик, оилапарварликдан ташқари, тўғрисўзлик, аҳиллик, ҳалоллик, айниқса, адолатнинг ўрни нечоғлик улкан эканлигини қанчалар эрта англаб етаверса, жамият учун шунчалар қайишувчан бўлиб улғаяверади. Бунда боланинг кўпроқ катталар орасида бўлмоғи, уларнинг тирикчилик тарзи билан яқинроқдан таниша бормоғи ўзига хос бир мактаб вазифасини ўташи шубҳасиздир.

Қувноқлик ва жиддийлик қоришмасидан иборат бўлган ушбу қиссада ажабтовур бир тасодиф туфайли чигал аҳволга тушиб қолган ва атрофидаги самимий, инсофли, покизақўл инсонлар таъсири боис ўсмирликданоқ ўзи учун ёруғ йўл топиб олишга тириша бошлаган ёш замондошимиз кечинмалари ҳақида ҳикоя қилинади.

Бу асар ёш ўқувчиларга озми-кўп шавқ улашибгина қолмай, кўнгилларида элсеварлик, юртпарварлик туйғуларини янада жонлантиришга қиттаккина улуш қўша олса, ўзимни жуда-жуда бахтиёр ҳис этган бўлардим.

Муаллиф

Анвар Обиджон ижодидан

Ясама йўлбарс ҳангомаси

 

Э, ошнажонлар-а, жа ғалати иш бўлди-да. Икки оёқда унчалик лапангламасдан юра олишимга қаралса, ҳарқалай, одам деса дегулик бўз бола эдим, кўзни бир очиб юмгунча тўрт оёқли кучукчага айланиб ўтирибман-ку. Бу кўргиликнинг юз бериши олтинчи синфга ҳавва-ҳувва кўчволган пайтимга, қийқириқлар билан бошланган ёзги таътилнинг қоқ бешинчи кунига тўғри келди.

Бунгачаям бошимдан ғалва аримай турувди, ўзи. Уч ойлик ҳордиқ эълон қилинган заҳоти “Каллани ишлатишдан қутулдик!” деб ҳаювлаганимча хонадан шунқорланиб чиқаётиб, узунйўлак шиптидаги қандилнинг куйик нокчироғини алмаштираётган электрчига урилиб кетганимни; у десангиз, тўғрима-тўғри йиқилавермай, оёғи остидаги стулдан чечан футболчига ўхшаб, қайчи усулида тескарисига умбалоқ ошганини; қўлидан учган нокчироқ деворга пақиллаб тегиб, шиша  синиқларидан бири пол юваётган фаррошнинг бурнига санчилиб қолганини  айтмасам, таътилнинг биринчи куни мен учун ортиқча машмашасиз ўтгандек эди. Иккинчи кунги қилиғим андак чаккироқ бўлди, менимча.

Ўшанда беҳининг қайишқоқ шохидан камон ясаётиб, бу ишнинг чакки томони бўлиши мумкинлиги сира-сира хаёлимга келмаганди. Олти яшарлигимдан бери камон отаман. Уни қандай ясашни, бир гал опоғотамникига борганимда, кичик тоғам ўргатгани эсимда. Бу орада, токдаги узумларимизни, айниқса, эртаки қувончқораларни ёпирилиб чўқиловчи қанча-қанча қушнинг патини тўзғитдим, қанча-қанча ит-мушукка жароҳат етказдим. Музлоқда сирпаниб ўйнаётганимда бошимдан учиб тушган қуёнтери телпагимни чайнаб қўйган, қишлоғимиздаги энг саёқ, энг сурбет кўппак саналмиш Оқчопоннинг ўнг кўзиниям мен кўр қилганман.

Камон битгач, қуриган қамишнинг силлиқ ғарови ичига учи бигиздек ўткирланган чўпни суқиб, чийланган ипда маҳкамлаб боғладим. Ўқ-ёй ҳам тайёр бўлди. Бир замонлар ҳатто Алпомишдек паҳлавонларимизга асқатган қақшатқич қуролнинг забтини синаш истагида тўрт томонга алангладим. Кечпишар тошнокнинг устида чақчайиб турган ҳакка Алпомишга кўп ёмонликлар қилган Сурхайл кампирга ўхшаб кўринди-ю, унга тиш қайраганимча, камондан ўқ учирдим…

Қарабсизки, яна хархаша чиқиб турибди-да!

Хўш, жодугарни эслатувчи лўликўз қушга ўқ отишнинг қанақа хархашаси бор экан, дерсиз. Агар, ўқ ҳаккага тегмасдан ўтиб, девор ортидан: “Қааақ! Қақааақ!!!” деган нола эшитилмаганида, ҳамма иш сиппа-силлиқ кечган бўларди, албатта. Жон ҳолатдаги қақағлашларга қўшнимиз Маҳай хўрозбознинг “Э, воҳ! “Самурай”имни ўлдириб қўйиш­ди-ку!” деган вағиллоғи қўшилди. Сал ўтмай, ҳовлимизда ўзи ҳам пайдо бўлиб, бу енгилмас хўрозни қўтосдек келадиган қўчқоримга алиштирганидим, энди Хўппакаллангни оғилимга боғлаб қўясан, деб сўлак сачратган кўйи мени тизғитишга тушди. Пирпиракланиб, кўчага қочдим.

Ҳайтовур, Хўппакалла деган уришқоқ қўчқоримиз ўзимизда қолди, “Самурай”нинг қаноти бор-йўғи андаккина лат еган экан. Худо бир сақлади-ёв!

Учинчи кун, аслида, худди сўқмоққа сув сепгандек бўлиб, ҳеч бир чанг-тўзонсиз ўтиши керак эди. Чунки кўчага чиқаётиб, етар, бугун кўнгилнинг гапига кириш йўқ, бувим шўрлик мени тергайвериб ҳолдан тойди, давримда бир яйраб дам олсин, деб ичимдан тугиниб қўювдим. Бекор турмаслик, омадим юришса, бирорта қариядан дуо-пуо эшитиб қолиш ниятида “улоқчи” болачоқлардан бирининг чўбак отини тортиб олдим-да, ариқдаги каттароқ тошларга қадалиб қолган қоғозу хашакларни “саман таёқ”да қирғоққа суриб, сув йўлини тозалашга тутиндим. Шу паллада узоқдан маҳалла сартароши Барака мараканинг “Эшвойникига маъракагааа!” деган чинқириғи таралди. Тўсатдан миям туманлашди.

Қишлоқни айланиб, эринмай суриштириб кўринг, Барака маракани ёқтирадиган бирор­-бир болани топиб бўпсиз. Тўйда кичкинтойларга кун бермайди, бир дастурхондан нарига ҳайдаса, бир шовқинимиз юрагига сиғмай қолади. Айниқса, Тўлан тўлпоқ қизини узатган тўйда қозонга яқинроқ борганимни биламан, елкамдан ваҳшийларча тутамлаб, аямай силтаб ташлагани пўканимга зилдек ботганиди.

Велосипед миниб олган уста, одамларни текин ошга чорлаган асно, тобора яқинлашиб келаверди. Яқинлашаётиб, менга хираланиб қараш ўрнига, балли, Мўттивой, ариқ тозалашнинг савоби катта, деб  ўтса, бурни бужмайиб қолмасди. Йўқ, ўша турқ, ўша башара.

Э, қайсарлигим қурсин – қўлимдаги таёқни велосипедининг олд ғилдирагига қандай тиққанимни билмай қолибман. Одам учмайди, деган гап ёлғон экан. Олдиндаги ғилдирак таққа тўхтаб, велосипеднинг орқа томони тепага кўтарилиши биланоқ уста Барака марака “Эшвойникига мааа…” деган асно ҳавода шунақанги текис учишни бошладики, буни қайсидир лочин панадан кўриб турган бўлса, ҳасаддан куйиб ўлиши аниқ эди. Текис учишдан ташқари, анча узоққа учди. Аммо ҳай, дариғ, деб қўйиш керак, қўниши жичча пала-партиш тус олди. Ўзидан кўрсин, уни бинойидек учирдим, қўнишни эплолмаса, мен нима қилай?

Тўртинчи кунга ўтар кечаси одамнинг завқини чучварақайнар қилворадиган қойилмақом туш кўрдим. Шу десангиз, хачирдан сал чоғроқ бир йўлбарсга дангал ташланиб, таппа босиб йиқитибман. Кейин, унинг бўйнидан боғлаволиб, қишлоқда кўчама-кўча кезавердим. Менга кўзи тушган одам борки, қулоқ-бурунли устунга айланиб, жойида донг қотиб қолаверди.

Уйғониб, нонушта қиляпман-у, ўнгимдаям халойиқни қандақасига  анграйтириб қўйсам экан, деб ўйланаман, холос. Охири, каллажонимда ажойиб бир фикр чарақлади…

Бувим, тирикчиликнинг кетидан қувиб, қўй боқиб туради. Иккита совлиқдан ташқари, киннанг ичингда кетгур Маҳай хўрозбознинг айтишича, қуйруғидаги юкнинг ўзи иккита полвоннинг белини синдирадиган ўша Хўппакалла қўчқоримиз ҳам бор. Бўрдоқилигидан бесўнақай кўринишига қарамай, қўйларни яйловчага ҳайдаб борсам, шериклари сингари индамасдан ўтлайвермай, учраган ҳайвонга калла солиб,  бўридек тезгир қувалашга тушади.

Ўйлаб қўйган мақсадимни юзага чиқаришдан олдин қўйларни яйловчада ўтлатиб, уйга пешинда қайтдим. Тушликдан сал ўтибоқ, бувим бўғчага кўрмана тугиб, холамнинг неварасига қилинаётган бешик тўйига жўнади. Холи қолгач, димоғимда хиргойиланиб, бемалол юмушга берилдим:

 

У қизгаю бу қизга

Чалиб берайин сибизға.

Ўйинчи қизлар ичида

Нима бор Сувон семизга?

Майдалаб босиб ўйнасин,

Патини ёзиб ўйнасин…

 

Ишни юнги кечагина қирқилган Хўппакаллани қозиққа калталатиб боғлашдан бошладим-у, танасига  ўрикнинг елими аралаштирилган тезакни суртиб,  қўнғир рангга бўяб чиқдим, қозонкуяда йўл-йўл  чизиқлар тортдим. Кейин, бошига каноп халта кийдирдим, қайчида иккита кўз очдим, жағи билан бўйнининг атрофига увада тиқиб, йўлбарснинг калласидек қилиб шиширдим, униям ола-булага бўядим. Тумшуғига тишлари иршайиб турган каттакон оғиз чиздим. Чипор арқондан дум ясаб, орқасига осилтирдим.

Ваҳ! Йўлбарсмисан йўлбарс бўлди!

Синфдошим Парпивойникига кириб, жаҳонда ҳали ҳеч ким кўрмаган чингилин томоша бошламоқчи бўптурганимни айтдим-да, озгина кўмак сўрадим. Хайрият, бўйин товламади – “видео”сидаги мултфилмдан йўлбарснинг турлича нағмадаги ириллашу бўкириқларини қўл телефонига ёзиб, вақтинчаликка менга берди.

Ишни битиргунимча қош қорайди. Яна бироз кутдим. Тузукроқ қоронғи тушиб, гузару симёғочлардаги чироқлар ёқилган маҳалда Хўппакалланинг бошига кийдирилган каноп халтага телефонни тиқиб, арқонни қозиқдан ечдим; лозимандадан эндигина қайтган бувимнинг кўзини шамғалат қилиб, кўчага секингина етаклаб чиқдим.

Кўча бўм-бўш эди. Гузардаги чойхона томонга бораётиб, Парпивойнинг телефонини шовқинлатиб  ишга солдим. Йўлбарснинг ириллаган товуши янграши биланоқ, қўчқор жон ҳалпида потранишни бошлаб, мени туртиб йиқитганича, кўчада сакраниб-сакраниб чопа кетди. Ариқдан сув олаётган Жамила опанинг пақири қўлидан тушиб, дод-вой билан уйига пойга қўйди.

Қишлоғимиз стадионига кўчма ажойибхона келиб, анчадан бери томоша кўрсатаётганди. Чойхона айвонидаги сўриларни тўлдириб ўтирганлардан бири “Ийе, ажойибхонадаги йўлбарс қафасдан қочибди-ку!” деб бақирганини билади, ҳамма тўрт ёққа тум тарақай бўлди.

Шилинган тиззамни ишқалай-ишқалай, йиқилган жойимдан аста қўзғалаётганимда, мистовоқ кўтарган чойхоначи учқурлаб келиб,  тепамдан мушукдек ирғиб ўтди. Мистовоқдан тўкилган новвот бўлагини увол қилмай, тезда тилимнинг устига ташладим. Ҳали туриб улгурмасимдан, энди Маҳай хўрозбоз чап қўлида чойнак, ўнг қўлида пиёла билан менга қора булут уюридек яқинлаша бошлади. Ўзи нима аҳволда-ю, ора-сира чойни ҳўплаб-ҳўплаб қўяди денг. Бу гал устимга қайноқ чой тўкилишидан чўчиб, йўлни бўшатиш учун четга юмаландим.

Бошимга қоп-қоп кулфат орттирганимни пайқаб, ўрнимдан турдим-да, қўчқорнинг изига тушдим. Бўйнидаги телефондан тинимсиз равишда ўкириғу ириллашлар таралаётган Хўппакалла чойхонадагиларни тўзғитиб бўлгач, ўзини кўчанинг у юзидаги дарвозага уриб, Тошпўлат мерганнинг уйига кириб кетди. Изма-из дарвозадан ўтганимни биламан, айвонда телевизор кўриб ўтирганлар ириллоқ махлуққа тикилганча айюҳаннос сола кетишди, кейин бири эшикдан, бири деразадан уйнинг ичига отилди.

Қўчқорни ана ушладим деганимда томорқага қараб қочди. Ғўзапоядан қилинган човрани бузиб ўтаётган вақтда, Тошпўлат мерган ўзини ўнглаб улгурган бўлса керак, милтиғини варанг­латиб осмонга ўқ узди.

Хўппакалла човрадан ўтиб, энди Тўлан тўлпоқнинг ҳовлисида ғирро-ғир айланишга тушди. Яқиндагина тўй қилган Тўлан тўлпоқ олти пақир сув сиғадиган, кексалар “чойқозон” дейдиган алюмин самоварни маҳалла омборига топшириб улгурмаган экан, қўчқор бир калла қўйишда шуни паққос қийшайтириб ташлади.

Самоварнинг бежо даранглаши сергак торттирдими, Тўлан тўлпоққа қўшилиб, хотини ва болалари ҳам уйдан кетма-кет чиқиб келишди. Чиқибоқ, бари тенгдан сўррайиб қолди. Тўй куни ташқидаги хурмо шохига осилган икки юз шамли чироқ қуёшдек  чарақлаб товланаётгани учун тўнкариб қўйилган дошқозон атрофида бетўхтов чопаётган ясама йўлбарс кафтдагидек аниқ-тиниқ кўриниб турарди.

– Болаларни уйга ҳайда! – дея хотинига қичқирди Тўлан тўлпоқ. – Йўлбарсга ем бўлмай десанг, эшикни ичкаридан тамбала!

Тап тортмасдан “йиртқич”ни қувиб юрганим унга далда берди, шекилли, Тўлан тўлпоқ ерда ётган кетмонни қўлга олиб, ўзини ҳимоялашга шайланаркан, “Жонингдан тўйдингми, Мўттивой? Бу ёққа югур!” деб қичқирди менга.

Чойхонадан қочганларнинг баъзилари кўча девордан ҳовлига мўралаб турган экан, улар ҳам бирин-сирин бақира кетди:

– Қоч, Мўттивой! Ўзингни уйга ур!

– Ёш жонингга жабр қилма!

– Очга ўхшайди бу йўлбарс, тилкалаб қўяди-я!

Шу пайт, бузилган човра томондан Тошпўлат мерганнинг қалдироқли овози янгради:

– Ўзингни четга ол, Мўтти! Бу одамхўрни отиб қўяқолай энди!

Шундай дея, қўшотар милтиғини нишонга тўғрилаганида, Тўлан тўлпоқ “Отма, хумкалла! Давлатнинг йўлбарси қиммат туради, машинанг­ни сотиб ҳам узолмайсан!” деб бўкирди. Бу огоҳлантирувдан сўнг Тошпўлат мерган шиппа шаштидан тушган бўлса-да, эркакча гапим елга соврилмасин деб ўйладими, ойни уриб туширмагунча кўнгли тўлмайдигандек, осмонга қайтадан ўқ отди.

Хўппакалла милтиқнинг гумбирлашидан чўчиб йиқилгани ўнғайлик туғдирди-ю, тураётганида устига ташланиб, қўлларимни бўйнига чирмадим. Қўчқор мени судраган кўйи дошқозоннинг теграсида чамбарагулчин айланаверди; телефондан чиқаётган йўлбарсона наъралар унинг ора-сира хирқироқланиб бабалашини кўмиб юбораётганди.

Четдан хилма-хил нидолар таралди:

– Ваҳҳ!!!

– Ҳайҳай-ов!!!

– Ё, қудратингдан!!!

– Бу бола одамми, шайтонми?!

Тушим ўнгидан келиб, орзум ушалди. Аканг қарағайнинг тўс-тўзонли олишувини  кузатиб турган қўшкўз банда борки, ёппасига анқайтириб ташладим.

Терга ботиб кетган Хўппакалладан қўланса буғ кўтарилди. У мени четга итқитиш умидида хўтикдек шаталоқлашга тушди; охири дорда ёйиғлиқ турган шолчага урилиб, ёнбошга ағанади. Шолчани эпчиллик билан унинг устига ёпиб, типирчилатганимча босиб туравердим. Тўлан тўлпоқ кетмонини, Тошпўлат мерган милтиғини ташлаб, кўмакка шошилишди. Девордан мўралаб турганлар ҳам менга тасанно ёғдира-ёғдира, ҳовлига ёпирилиб кира бошладилар:

– Юрагингга қойил, Мўттивой!

– Э, отангга балли, шербола!

– Сен аламазондан бир иш чиқишини билардим!

– Ўғил бола дегани мана шунақа ўтбосар бўлиши керак-да, оғайнилар!

Бошимдан жала бўлиб қуйилаётган олқишу мақтовлар менга асал чойдек ёқаётган эди. Биламан, салдан кейин буларнинг бари сўкинишу қарғанишларга айланади. Тарсакилар ёғилишиям ҳеч гапмас. Ишқилиб, қаттиқроқ тепки емасам бўлгани.

 

Юракдан чиққан қарғиш

 

Нимасини айтай, бу галги қилиғим ҳаммасидан ошиб тушди. Қадимги замон бўлса, маҳалладагилар мени эшакка тескари миндириб сазойи қилишлари аниқ эди; уларга минг раҳмат дейиш керак, ортимдан кесак отганча бир ярим соатгина қувиб юришди, холос. Қоронғидан фойдаланиб, охири чап бериб кетдим.

Тун мен учун оғирдан оғир кечди. Туғилганимдан бери биринчи марта молхонамизнинг чордоғида ухлаб кўрдим. Шуям уйқуми – бир кўзинг илинади, бир сапчилаб уйғонасан. Сичқон ниманидир қитирлатаётгани, қўнғизнинг ғўнғиллаб ўтиши, итларнинг улиши, мушукларнинг вағиллоғи, ҳатто япроқларнинг шитирлаши ҳам кечаси қўрқинчли эшитиларкан.

Тонг отиб-отмасиданоқ жунжикиб уйғондим. Уйқусираб туртинганча чордоқдан тушарканман, таътилнинг энди-энди бошланаётган бешинчи куни турмуш тарзимни буткул ағдар-тўнтар қилворишини ҳали билмасдим.

Ташқидаги кўрада юзимни ювиб, қўлимни қўлтиғимга, бетимни этагимга артдим. Бориб, уй эшигини озгина қиялатдим-у, хонага бойўғ­лидек мўраладим. Бувим намоз ўқиётган экан, ичкарига ташлаган қадамимнинг шарпасини сезган заҳоти пичирлашлари ҳам, букилиб-тикланишлари ҳам бирданига тезлашди, сал ўтмай, шоша-пиша дуога қўл очди. Одоб юзасидан тўшакка тиззалаб, мен ҳам иккала шапалоғимни ёйдим, бувимга қўшилиб, сузилганимча юзимга фотиҳа тортдим.

Бувим жойнамозни йиғиштириб бўлибоқ, яхши ётиб-турдингизми, меҳрибоним, деган гапимни заррача менсимай, индамасдан бориб, уй эшигини ичкаридан маҳкамлаб ёпди. Сўнг аниқ мақсадда илгаритдан тайёрлаб қўйилган хивични шолчанинг тагидан олди-ю, кела солиб, болдиримга беаёв чарсиллатишга тушди:

– Мана сенга йўлбарс! Мана сенга одамларни мазахлаш! Мана сенга маҳаллани алғов-далғов қилиш! Сени деб чойхонада қанча-қанча чойнак-пиёла синибди… Мана! Сени деб кўпчиликнинг чойқозони мажақланибди… Мана! Сени деб Тошпўлат мерганнинг иккита ўқи исроф бўлибди… Мана! Энг ёмони – Жамилахон шўрлик қаттиқ қўрқиб кетиб, ой-куни етмасидан туғиб қўйибди… Мана! Мана! Қачон эсинг киради, ошинг совимагур? Қачон қулоғимни тинч қўясан? Мана сенга! Мана бўлмаса!..

Болдиримга калтак ёғилаверди, мен “Войей! Войей!” дейиш билан чекланиб, ортиқча вавағламасдан ирғишлайвердим. Ўйлашимча, одамнинг тириклиги ҳар хил қийноқларга йўлиқиб туришидан билинади. Бунақада тишни тишга босиб чидаш керак. Уввос солиб йиғлаш ўғил боланинг қимматини бир пул қилади-қўяди.

Бахтимга, худо бувимни вақтида қаритиб, кучини улгуржисига камайтириб ташлаган экан, тезда силласи қуриб, таппа ўтириб қолди. Ҳансироқланиб калтак ўйнатганича тағин нималардир демоқчи бўлди-ю, кўксига тўсатдан қўл босиб, силкина-силкина йўтала кетди. Хонтахтадаги термосдан қуйиб узатган чойимни кетма-кет ҳўплаб, аранг ўзига келди. Кечки овқатдан қуруқ қолганим туфайли очқагандан очқаб кетувдим, гапни бурамалаб ўтирмай, кўзимда илкиллаб турган ёшни енгим билан артатуриб, ҳингиллоқ товушда тўғридан-тўғри муддаога кўчдим:

– Чойни битта ўзи ичавериш экан-да? Бизгаям навбат тегармикин?

– Бетинг чармдан баттар қатиб кетибди, – деб хирқироқланди бувим. – Калтакнинг жизиллоғи босилмасидан, томоқни ўйлаётганингни қара. Ээ…

– Калтакдан ўлмаганимга суюниб ўтираверсам, очдан ўламан-ку, буви!

Бувим устма-уст томоқ қириб олиб, энди хирқирамасдан, ҳафсаласиз кайфиятда деди:

– Ана чой, ана нон. Тосрайиб жиғилдонингга тиқавер.

– Қанд-чи, қанд?

– Бор, қара, идишда қанд тугул, қанднинг кукуниям қолмабди. Бир кило нарсани ўн кундаёқ ямлаб қўйибсан. Ҳе, еганинг танангга ботгур-а!

Қоқмоч қатламапатирни ўзимизнинг оқ кишмишдан қуритилган майизга қўшиб, танамга ботгунча еявердим. Чойнинг саломатликка қандай фойдаси борлигини билмадим-у, лекин иккала лунжингга тўлиб кетган емишни томоққа тиқилтирмай ўтказворишда роса асқатади. Буни тетапоялаб юра бошлаганимдан бери биламан.

Нафсимни ўлда-жўлда қондириб бўлиб, қиттак мудраб қолибман. Текин таом илинжида изғиб юрган бир пашша қулоғимга “тирк” этиб урилди-ю, киприкларим “чирк” этиб очилди. Деразадан ўт пуркаётган қуёшнинг ёруғи кўзимни қамаштириб, қовоқларимни қўшқўллаб ишқалашга тутиндим. Миям варақа-вуруқ қайнаётганга ўхшарди.

Ташқарига чиққач, кўрадаги сувни мангла­йимга боса-боса, эсимни жиппа жамлаб олдим. Бошим текис ишлашга тушиб, умримни қандай давом эттириш тўғрисида ёйилиброқ ўйлашга шароит туғилди.

Хўш, бугунги кунимга қанақа қилиқлар ярашаркин? Жамила опаникига кириб, туққан боласи ўғилми-қизми, бир суриштириб кўрсаммикан? Ё чойхонадагиларга йўлиқиб, узр-маъзур айтиб қўйганим тузукми? Менимча, сал узоқроқда туриб кечирим сўраган яхши. Қаёқдан билай, балки, кимнингдир ғазаби ҳали тийилмагандир…

Қани, олдин уйдан нари чиқаверай-чи. Таъбимга шундоққина мос тушувчи бирор-бир юмушни ҳар сафаргидек кўчанинг ўзи топиб бераверади.

Жойимдан силжиганимни биламан, бувим ошхонанинг очиқ дарчасидан ўқрайиб, ҳа, йўл бўлсин, деб сўради. Тўхтаб, талмовланиб туравердим.

– Бас! Кўчага чиқиш йўқ энди! – деб бобиллай кетди бувим. – Ана, ҳайҳотдек ҳовлимиз бор, хоҳласанг – у чеккасида сандирағла, хоҳласанг – бу чеккасида. Бирор кун бўлсаям, одамлар сендан қутулсин.

– Мен… мен… опоғотамникига кетяпман, – дедим, калламга келган биринчи ўйни тилимга кўчириб. – Бу маҳаллада кун кўришим қийинга ўхшайди. Ўша бўжикўз одамларингиз жонимни ҳиқилдоғимга келтирди. Бирор ҳафта шулардан узоқда юрсам, этимга эт қўшиларди.

– Менга деса, бир ҳафтамас, бир ой гумдон бўпкет!

Сезиб турибман, бувим бу гапни аччиқ устида айтворди. Қанчалик жиғига тегмайин, мени икки кун кўрмаса, ёлғизликдан сабри титилиб, соғинишга тушади. Қишки таътил чоғи опоғотамникига кетганимда, учинчи куниёқ талпанглаб бориб,  изимга қайтариб келганида билганман буни.

Хулқ-атворим сал мужмал эканини ўзим ҳам тан оламан. Аммо тузи пастроқ қилиқлар қилиб қўйишимга кўпинча бошқалар сабабчи бўлади-ю, доим битта ўзим балога қоламан. Агар кўчага чиққач, телефонини бериб қўйишга кириб, ташқида кумушранг учоғини осмонга учириб ўйнаётган пашмаксоч Парпивойни кўрмасам, у иршайиб боқиб, қисм-қисмга ажратиб сотиладиган бу “қирувчи самолёт”ни дадам шаҳардан опкелди, қоғоздаги кўрсатмага қараб уни ўзим тикладим, манави тугмани боссанг, ичидаги кучалатош парракни вариллатиб айлантиришга тушади, деб мақтанмаса, опоғотамнинг уйигача тўхтамай кетаверган бўлардим.

– Телевизордаги бир кинода кўрувдим – мана шунга ўхшаган учоқни зенит замбарагида отишса, орқасидан тутун чиқариб, ерга шунақанги чиройли қулардики!

Бу гапимни эшитиб, аввалига Парпивойнинг қизиқувдан кўзи чақнади, сўнг туйқус ҳушёр тортиб, телефонимнинг ойнасини ёргандек, самолётимниям расво қилмоқчимисан, деб тайсалланди.

– Қўрқма, бунингга зиён етмайди, орқасига боғланган латтани тутатиб учирамиз, холос, – деб ақл ўргатдим.

Парпивойнинг кўнгли тинчиди. Маслаҳатимга кўра, омборчага кириб, йиртиқ пайпоғини керосинга ботириб чиқди. Хайрият, гугурт олволишниям унутмабди.

Биргалашиб кўчага йўналдик; чойхонанинг берироғидаги кенгроқ жойга бориб, пайпоқни учоқнинг думига боғладик. Мен гугурт чақиб ёқишим биланоқ, Парпивой парраги вариллаб турган учоқни бир силтаб, осмонга учирди. Дум томони оғирлашгани халақит бердими, “қирувчи” лапанг­лаб-лапанглаб учиб, бирдан пастга шўнғиди.

Гузардаги ялангликнинг тўри чойхона бўлса, кўндаланг томонида сартарошхона билан қассобхона бор. Қассобхонанинг биқинига кенг қизил соябон ўрнатилган. Соябон тагида ўзи уйида пашмак, ҳолва, новвот, хўрозқанд, чайнамайшиминг тайёрлаб сотадиган, менга бағри очиқдан очиқ Момогул қандолатчи ўтиради. Бағри очиқлиги шундаки, тоғдаги конда ишлаб, қишлоққа уч-тўрт ҳафтада бир келиб-кетувчи дадамдан биратўла ундириб олишини айтиб, менга ширинликларни насияга бераверади.

Қандолатчининг қизил соябонидан сал берида тандир юкланган эшакарава турувди, учоғимиз ловуллаганича тушиб, эшакнинг белгинасига урилса бўладими!

Қишлоқ болалари орасида “Ҳангирштейн” лақаби билан машҳур бўлган қорапўстин эшакнинг туклари жазиллаб ловуллай бошлади-ю, бор товушда ҳанграганича, житранглай кетди. Қизил соябонни йиқитиб ўтиб, қассобхонага урилган чоғда тандир аравадан учиб тушиб, қирқ бўлак бўлди. Қирон қассоб узун пичоғини қиличдек виз-визлатиб, жабрдийда Ҳангирштейнни нарига қуваётганида, минг шукрки, Барака марака сартарошхона деразасидан бир пақир сув сепиб, ўтни ўчирди. Чойхонадан қуюнланиб чиққан Сангин тандирчи ерда парчаланиб ётган тандирни кўриб, айвон устунига суянган алпозда шалвироқланиб қолди.

Қилар ишни қилгин, қочишниям билгин, деганлар. Бу жанжалистондан вақтида ғойиб бўлиш учун оёқларимни варваракка айлантирганимда ортимдан Сангин тандирчининг бақириғи эшитилди:

– Тўхта дейман, итвачча! Мендан қочганинг билан, худодан қочолмайсан! Мени хонавайрон қилганакансан, сени худойим ўзи жазоласин – ярим одам, ярим ит бўлиб ўтиб кет!

Сўрғич сўришдан аллақачон халос бўлган, қаддини кетмон сопидек тик тута олиш ёшига етган одам боласи ўлароқ икки оёқда туппа-тузук югуриб кетаётганидим, йўлнинг муюлишидан ўтганимда этим ғалати жимирлаб, негадир энди тўрт оёқлаб чопа бошлаганимни пайқадим. Синчиклаброқ қарасам, тўсатдан қўнғир тукли олд оёқчаларга айланиб қолган қўлларим ерни потира-путур чангитганича ҳаракатланиб, бурним ерга тегай-тегай деб боряпман.

Қўрқувдан юрагим узилиб тушгудек бўлди. Таққа тўхтаб, бир ўнг биқинимга, бир чап биқинимга кўз югуртирдим. Бу ёғимдаям, у ёғимдаям ўша қўнғир юнглар пахмайиб турарди. Орқа томонимда десангиз, бувимнинг ҳивичини эслатувчи бир дум тинмасдан ликиллаяпти. “Дод!” деб қичқирмоқчи бўлувдим, оғзимдан “вав, вав” деган ингичка сас таралди.

Бир нарсага ҳайрон эдим – юнгим нега айнан қўнғир? Тўғри, сочим кичкиналигимда сарғишроқ эди, аммо етти-саккиз ёшимдаёқ ўз-ўзидан қорайиб кетган. Кучук бўлганга яраша ё оппоқ, ё ола-була бўлсанг-да!

Алдар Холдорнинг эшиги ёнидаги кажавали кўк мотоциклга яқин бориб, бир сакрашда эгарига чиқдим-да, рулдаги кўзгуга бўйландим. Қарасам, тумшуғи бодрингсимон, қулоқлари қамишдек динкайган қўнғирбашара кучукча кўзларини қитмирона йилтиратиб, мени эрмак­лаш билан овора. Итчасига “Уввв!” деб юборганимни билмай қолдим.

Шунда бир гап лоп этиб эсимга келди. “Бу дунёда кулфат кўрмайин десанг, қарғишмас, дуо эшитишга уриниб яшагин. Авлиёларнинг айтишича, Тангри ҳар қандай одамга карам кўрсатиб, юракдан чиқариб қилган илтижосини, у дуоми, қарғишми, ҳеч бўлмаса, ҳаётда бир марта юзага чиқараркан”, деганди бувим. Сангин тандирчи умрида, балки, миллиард марта тутоқиб, миллиард марта сўкингандир. Қарангки, энг юракдан чиқариб айтган қарғовига мен кўндаланг кептурибман-ку. Бу тандирфуруш, болалигида қайсидир нафаси ўткирроқ одамнинг ғазабини қўзитиб, ҳу, соқов бўлгур, деган тавқи лаънатга йўлиқмаганидан беҳад афсусланиб кетдим шу топда.

Бошимда аттанглар тўзғиланиб, ингиллай-ҳингиллай йўл босяпман-у, жуфтакни ростлаш ўрнига Сангин тандирчидан астойдил кечирим сўрасам, оғзим қийшайиб қолардими, деб ўйланаман нуқул. Жа нари борса, икки-уч шапалоқ еб қутулиб кетардим. Ҳатто яланғоч ётқизиб қўйиб, ҳўлланган сўйилда саваласаям майли эди. Ҳарқалай, итга айланиб, эгасиз итнинг кунига тушмасдим.

Кўча четидаги қум ғарами устида қўрғонча ясаб ўтирган болаларни кўриб, баданимга безиллоқ оралади. Масалан, уларнинг ўрнида бўлсам, санғи итга тош-пош отмай тураверишга чидай олардимми? Ҳечам-да!

Тошбўрон қилмасларидан бурун ириллаганча бориб, бирортасининг иштонидан хаппа тишласаммикин? Бу дунёнинг ишларини яхши биламан – қопоғондан ҳамма ўзини четга олади, қўрқоқни ҳеч ким ҳурмат қилмайди. Кунларим иззатда ўтсин дегучилар, жангарилик билан ювошликнинг ўртасини топиб яшашни уддалаши керак, шекилли.

 

 

Танишинг – Алдар Холдор!

 

Бойтўра тепакал билан Масир ярғоқбошнинг авлодлари ёппасига ота-буваларига тортганини ҳисобга олмаганда, асосан, тўлиқсоч кишилардан иборат бўлган, шунга қарамай, нимагадир Калтўпи деб аталувчи қишлоғимизда бир ярим мингта хонадон бор. Биз мана шу каттакон қишлоқнинг бериги четида яшасак, опоғотам нариги чеккасида туради. У ёққа етиб боргунимча томоғим чўллаб, тилим сангиллаб қолди.

Итликни бўйнимга олиб, опоғотамнинг ҳовлисига буваклардек эмаклаб кирдим. Кириб-ла, қаторлатиб экилган сапсаргуллар остидаги ариқчага апил-тапил оёқ тиқдим-у, тилимни чилипа-чилиплатиб сув ича кетдим. Чанқоғимни бостиргач, айвоннинг тахта полидаги шолчада қўларрани эговлаб ўтирган, ора-сира менга қизиқсираниб қараб қўяётган опоғотам томонга юрдим. Думимни елпуғичлатиб бориб, товонига бош ишқадим, маҳсиларини галма-гал искалаб, илпанг-жилпанг эркаланавердим.

Опоғотам мийиғида кулимсираб, жонинг узилгудек очқагандирсанки, бегоналигимдан ҳайиқмай, пойчамга суйканаётгандирсан, деб ўрнидан қўзғалди. Айвон четидаги пастак сўрида ўроғлик турган дастурхондан бир тўғрам нон олиб, ялангга чиқиб борди-да, ма, жонивор, ма, дея уни авайлаб ерга қўйди. Аста келиб, тупроқда ётган нонни кўнглим тортмайроқ ҳидладим. Кейин бирданига нафсим ҳакалак отиб, шаппа-шуппа ейишга тушдим. Ўл дейдиган одам йўқ.

Қорнимни шилдирамагудек тўйдирдим-у, ҳануз арра эговлаётган опоғотамга бошқатдан яқинлашиб, оёғига биқинимни босдим:

– Бу – менман, опоғотажон! Мўттивойингизни нимага танимаяпсиз? Қуруқ нондан бошқа нарсаям бордир бу уйда!

Гапим ичимда қолиб, ташимда ғингшиб-ғингшиб қўйганим боис, опоғотам сўзимга тушунмади. Фақат, қўлини эҳтиётлик билан чўзиб, бошимни бир-икки  сийпалаган бўлди.

Ваҳ-ваҳ, қандай ёқимли!

– Бўлди, кўп ёпишаверма, – деб, узатиғлиқ оёғининг тиззаси елкамга беозоргина турткилади опоғотам. – Менга бургангни юқтириб юрмагин тағин.

Шу чол жуда қизиқ одам-да. Аниқроқ айтсам, ҳаддан ташқари содда. Ўзингиз бир  ўйлаб кўринг, бундан бор-йўғи ўн бир кун олдин ҳаммомга тушган болада бурга нима қилади?

Ийе, “бола” девордимми? Тилимни аҳволимга мослаштириш анча қийинга ўхшаяпти-ку.

Арранинг тишларини ўткирлаб бўлгач, опоғотам ариқчада қўлини ювиб, эшиги ланг очиқ турган ошхонага кирди; газга гугурт чақиб, плитадаги қозонча остига ўт ёқди. Боғчада ишловчи келини ё нонуштадан, ё кечагидан ортган овқатни қозоннинг тагида қолдириб кетган бўлса керак, деган тахминда тўхтадим. Ишқилиб, бизгаям эҳсон-пеҳсон қилинармикин? Уч-тўрт ютум бўлсаям майли-да.

Э, яшасин-э! Худди кўнглимдагини сезиб тургандек, опоғотам идишжавонни тимирскилаб, четлари учган эскироқ бир коса топди; иситилган маставанинг қуюқ-қуюқ жойини ўзига қу­йиб, қолганини менга аталган идишга ағдарди.

Салгина ўтиб қарабсизки, опоғотам айвондаги сўрида, мен сапсаргуллар салқинида таомни юмалоқ-ёстиқ қиляпмиз.

Опоғотам ичидагини ўзи билади; мендан аҳвол сўрасангиз, қувончим қулоғимдан тошгудек кайфиятдаман. Кўзим овқатда-ю, кўнглим чаманда. Энди тайинли ҳовлим бор, бу уйдагилар ўзимга эскитдан қадрдон кишилар. Энг муҳими, мана, доимий итялоққа ҳам эга чиқдим. Битта итга бундан ортиқ нима керак?!

Овқатни тинчитиб бўлиб-ла, косанинг четидан тишлаб, ариқчадаги сувда яхшилаб чайқадим. Итялоқни қайтиб жойига қўяётганимда, “Воҳҳ!” деган товуш янгради. Ярқ этиб ўша ёққа боқсам, опоғотам, оғзи каррак, кўзи дурбин бўлганича, менга лол тикилиб турибди.

Бунинг нимаси ҳайрон қоларли, билмадим. Мен учун кундалик одатга айланиб кетган бу иш – мактабга боришни бошлаганимдан бери овқатимнинг идишини ўзим юваман. Шундай қилмасам, бувим тинч қўярканми? Идиш-ку – идиш, онда-сонда тоби қочиброқ турса, кийимимниям ўзимга ювдиради.

Тушликдан ке­йин опоғотам дўппию яктагини алмаштириб, кўча томонга одимлади. Дарвоза олдида менга юзланиб, борадиган бўлсанг, юр, деди. Таранг қилмай, шиппа ортидан эргашдим. Кимсасиз ҳовлида ёлғиз қолиш қўрқинч­ли. Бирорта катта ит ивирсиб кириб қолса, у ёғи нима бўлишини фолчи ҳам айтолмайди. Айниқса, бутун бошли қишлоқни кезиб чарчамайдиган ўша Оқчопон деган кўппакнинг йўли шу тарафга тушса борми, итялоғимнинг бўм-бўшлигини кўрибоқ, алам устида мени тизғитишга тушади. Опоғотам новвойхонадан тўртта кулча, дўкондан оққанд, қуруқ чой олиб, салафан халтани кўтарганича, тўғри кунчиқарга қараб йўл олди. Қишлоғимизнинг у ёғи – далалар.

Тупроқ йўлдан, бирида ғўза гул ташлай бошлаган, бирида буғдой бошоқлаб қолган пайкаллар, мева тугиб улгурган боғлар оралаб юриб, деразасининг ойналари чангдан хира тортган,  шиферли томини хас-хашак қоплаган, оқ деворининг сувоқлари у ер-бу еридан чизилиб ёрилган, бир чети айвонли шийпонга етиб бордик. Шийпоннинг чап биқинида каттагина ҳовуз; ҳовузнинг теварагида баланд-баланд қоратоллар; толлар остида, оёқлари ерга қозиқдек қоқилиб, устига тахта қопланган иккита узун-узун стол. Столлардан берироқдаги оқ “Нексия” машинасининг ёнида кажавали кўк мотоцикл рулини ўсма қўйилган қошдек кериб турибди.

– Бу – анави касофатининг матасекили-ку! – деб қовоғини уйди опоғотам.

Шийпоннинг ўнг ёғидаги хирмон четидан бошланган кенгдан кенг пайкалда экинларни бир пайтнинг ўзида ҳам тагини юмшатиб, ҳам ўғитлаб кетувчи трактор тариллаганича тўхтаб турар, бири новча, бири пакана киши тракторчи билан нималарнидир муҳокама қилаётганди. Новчаси – донғи кетган Раҳимбой фермер, паканаси – тескари довруғ қозонган Алдар Холдор эканини таниб олиш қийин эмасди.

Опоғотам шийпон яқинида тўхталиб, теваракка аланглади:

– Отақууул! Шу ердамисан?

Шийпон ичидан олдин “ҳов” деган товуш, сўнг полнинг ғижирлаши эшитилиб, Отақул тоғам уйқусираган кепатада чиқиб келди.

– Ассаломалайкум, дада. Сувчиларимиз тун бўйи ғўза суғоришди, шуларга чой-пой дамлаб юриб, уйқум чала бўлувди. Сал кўзим илинибди.

Айвонга тўшалган эскироқ тўшаклардан бирига опоғотам, иккинчисига тоғам ўтирди. Ўртадаги дастурхонда катта чўян чойнак, уч-тўртта пиёла турарди. Итлигим хаёлдан кўтарилиб, мен ҳам тўшакнинг бир четига чўнқайганимни биламан, тоғам юзига фотиҳа тортиб бўлибоқ, кафтини селпиди:

– Чип! Ўзини юмшоқ жойга уришини қаранг! Буни қайси гўрдан топдингиз, дада?

– Бугун ўзича алангланиб кепқолди. Итларнинг пешанасига ёзилгани шу – сутдан чиқдими, онасининг қувғинига учрайди, ўз жонига ўзи қайғуришни ўрганади.

Тоғам менга зимдан разм солиб, опоғотамга юзланди:

– Шунингизни олиб қолсаммикин? Кечқурун бирор шарпа сезса, акиллаб-нетиб турармиди. Пишган-пишган ҳандалакларимни қанақадир махлуқ кемириб кетяпти денг.

– Ўзингга ўргатолсанг, ана, олақол, – деди опоғотам. – Жуда эсли ит бўлади, шекилли.  Боя овқат қуйиб берсам, еб бўлиб, косасини ариқчада ювиб қўйди.

– Йўғ-е!!!

– Ким билади, балки ялоғини ариқчага йиқитвориб, кейин секингина тортиб олгандир. Ҳарқалай, кўзимга атайлаб ювганга ўхшаб кўринди-да.

– Айтгандай, бу миттивойга от қўйдингизми?

– Ана, отни ўзинг топдинг. Энди Миттивой деб чақиравер буни.

Минг тасанно! Ўзимга жиппа ёпишадиган от қўйишди. Мўттивой нима-ю, Миттивой нима?

Тоғам пиёлага чой қуйиб, совиган бўлсаям, чанқоқни босишга ярар, деб опоғотамга узатди. Опоғотам пиёлани олдига қўйиб, халтадаги нарсаларни дастурхонга тўкди.

Ота-бола яйрабгина гурунглашиб ўтирганида Раҳимбой фермер билан Алдар Холдор пайкалдан чиқиб келиб, суҳбатнинг белига тепишди. Опоғотам ўрнидан туриб, фермер билан қуюқ кўришди, бақалоқ Алдар Холдорга эса совуққина қўл чўзиб қўя қолди.

– Ғимм… Менга доим шунақа ола қарайсиз, – деб тутолланди Алдар Холдор. – Тушунсангиз-чи, кулфат фақат ўғлингизнинг бошига тушгани йўқ. Иккаламиз касодга учрадик, иккаламиз қийноғини тортяпмиз. Одамлар ташимга қараб баҳо беради, ичимдан нима ўтганини билгучи зот йўқ. Камхаржлик қурсин, пайти келса, рўзғоримдаги қозон икки-уч кунлаб жаз кўрмайди. Эр-хотин шакарчойга нон булаб, бир-биримизга ачинқираб ўтирамиз.

Опоғотам унга тумтайиб қаради:

– Сенга бирор нима дедимми, ўзи?

– Демасликка демадингиз-у, барибир, кўзи­нгиз мени ейман деб турибди. Одамни бунақа қон қилворманг-да, Йўлдош ака! Илгариям айтганман, яна айтаман – агар ўғлингизни алдаган бўлсам, онамнинг… ғимм… онажонгинамнинг арвоҳи урсин мени!

– Ҳўў, Холдор, онангни гўрида тинч қўй! – деб жеркинди опоғотам. – Биламан, қасам ичиш арақ ичишдек бир гап сенга. Фермерлар уюшмасида сендай мўлтонига ким амал берди, билмадим. Бу идорадаям бир ишкал чиқарасан ҳали.

Отақул тоғам опоғотамнинг елкасига қўлини енгилгина босиб, дада, бўлди энди, қўйинг, деб, уни товранишдан қайтарди.

Алдар Холдорнинг пайтавасига қурт тушиб, бўпти, Раҳимбой, нариги фермердаям бир ишим бориди, дея тез-тез одимлаб узоқлаша бошлади. Бориб, мотоциклни ўт олдиргач, “пат-пат”латиб олдинга ҳайдади.

Опоғотам унинг ортидан тикилиб, худо шу қилвиргаям, ҳеч бўлмаса, биттагина фарзанд берсайди, боладан поклик юқиб, ҳаромдан хафсаласи совирмиди, деб қўйди.

– Бу занғарнинг нимасидан ўпкалайсиз, Йўлдош ака, – дея мўйловининг бир томонини диккайтириб, лабини бурди Раҳимбой фермер. – Ўз оти ўзи билан Алдар Холдор-ку бу. Қанча-қанча одамни чув туширган. Отақулингиз нима жин уриб шунга шерик бўлди, ўйлаб, ҳеч ақлим етмайди.

Отақул тоғам бирдан шалвираб, нима қилай, аврашига учибман-да, деб паст овозда қисинқиланди.

– Ҳа, аврашда бунга тенг келадигани йўқ, – юзини тепчитиб жийинди Раҳимбой фермер. – Мана, ҳозиргина биқинимга суйканиб, шийпонимнинг томидаги шиферлардан йигирматасини бўрон учириб кетди, деб ариза ёзишга мени ийлаб турувди. Суғурта идорасида танишим бор, пул ундириб, арра қиламиз, дейди-я. Бунақа пулга олинган нарсани боламга едиришдан қўрқаман, дедим.

– Оҳ, оҳ, оҳ! – деб тебранди опоғотам. – Зап ўринлатиб айтибсан! Баракалла, Раҳимбой! Манави Отақул ошнанггаям шунақа ҳикматлардан кўпроқ гапириб тур.

Буни эшитиб, Отақул тоғам дув қизариб кетди.

Томорқачилардан мева-сабзавотни кўтарамасига олиб, “фура” деб аталувчи вагонсимон машиналарда қўшни юртларга элтиб сотиш орқали анча бойлик орттирган Отақул тоғам бирдан касодга учраб, бор-будидан айрилгани қишлоқда роса шов-шув бўлганиди. Бунинг икир-чикирини, бизникига хамиртуруш сўраб кирган қўшни кампир, мевафуруш қондошингиз катта зарар кўрганмишми, деб гап ковлагач, бувим уни сўрига ўтқазиб, ижикиланишга тушганида билволган эдим.

Алдар Холдор бир куни Отақул тоғамга йўлиқиб, Армияда бирга хизмат қилган жонажон ўртоғи қўшни юртдаги йириккина бозорни ўзиники қилиб олгани, яқинда меҳмонга келиб кетгани, давримда сандиғингни пулга тўлдириб ташласанг-чи, дея тантиланганини айтиб, пишиқ мевафурушлигингни билганим учун сени танладим, хоҳласанг, шерикчиликда иш қилайлик, дебди. Бир ўрис киши чиндан ҳам уникида уч-тўрт кун меҳмон бўлиб юрганини ўз кўзи билан кўргани туфайли (аслида, у киши бошқа вилоятда яшовчи таниши экан), тоғам тезда тузоққа илина қолибди. Тоғам бу ёқдан юк жўнатишни, Алдар Холдор у ёқдаги “ўртоғининг бозори”да пуллаб юришни бош­лабди. Алдар Холдор аввалига бир-икки марта мўмай-мўмай пул юбориб тургач, кейин бошқача йўлга ўтиб, сен юкларни насияга олиб бўлсаям жўнатавер, фойдадаги маблағимизни улгуржи латтафурушларнинг қўлида айлантириб кўпайтираман, борганимда барини бутунича бўлишиб олақоламиз, деб телефон қилибди. Илгарилари тоғамдан бирор марта панд емагани учун қишлоқдагилар мева-сабзавотини насияга бераверибди, машина бозорга етиб борганида йўлкирани ўша ёқдаги Холдордан олиш шарти билан юклар “фура”ларга босиб жўнатилаверибди.

Уч ойдан сўнг Алдар Холдор кир-чир ки­йимда қайтиб келиб, кейинги молларнинг бир қисми ириб-чириб етиб борди, баъзан бошқа юртлардан шунга ўхшаш мевалар вагонлаб ёғилиб, бозорда нарх пастлаб кетди, арзонга сотиб, таниниям чиқаролмадим, талай зарар кўрдим, деб йиғламсирашга тушибди. Тоғам, нимага шуни олдинроқ айтмадингиз, ишни вақтида тўхтатардик, деса, бунисидан зиён кўрсак, ке­йингисидан фойда топармиз, деган ўйда ўзимни ўтдан чўққа ураверибман мен нодон, деб туйқус ҳўнграб юборибди.

– Бўлар иш бўлди, Отақул, – дебди сўнг Алдар Холдор. – Энди, насияга мол берган одамларнинг ярмини мен рози қилай, ярмини сен тўлагин.

Тоғамнинг капалаги учиб, то насияга ўтгунимча бор пулимни ишлатиб бўлганман, қолган қарзларни қандай узаман, деб сўраса, Алдар Холдор бўйнини бечораҳол эгиб, унисини билмадим, ука, шу пайтгача йиғиб-тугиб юрганим тарқат-тарқатга етармикин деб ўзимниям бошим қотиб турибди, деб мунгланибди.

Қўшни қишлоқлик айрим мевафурушлар ҳам ўша юртдаги бозорда тирикчилик ўтказаркан, улар бу воқеани эшитиб, Холдор касодга учраган бўлиши мумкинмас, юклар доим яхши етиб борганини ўзимиз кўрганмиз, бозорда нарх тушиб кетганиям ёлғон, дейишибди. Маҳалла оқсоқоллари бу гапларни Алдар Холдорга пеш қилишса, дуч келган маймунга ишонаверасизларми, уларнинг бари менга эскитдан ғаним, атайлаб номимни булғамоқчи бўлишяпти, деб шовқин кўтарибди.

Отақул тоғам, охири, кунгурадор дарвозали, данғиллама уйли, ғиштин деворлар билан ўралган ҳовлисини, бир гектарлик ўрикзорини, “Кобалт” машинасини сотиб; у томондан қайнотасининг, бу томондан опоғотамнинг йиғиб-тежаб юрганини ҳам қўшиб, қарзлардан зўрға учма-уч қутулибди. Қаллоблик билан талай бойлик орттириб олган Алдар Холдор эса насияга мол берганларнинг ярмини рози қилишга яширин фойданинг ўндан бирини сарфлаганми-йўқми, у ёғи оддий бандаларга ҳалиям қоронғилигича турганмиш.

Опоғотам кичик меҳмонхонага кўчиб ўтиб, институтни битирганидан кейин туманда архитектор бўлиб ишлаётган кенжа ўғли Санақул тоғамни даҳлизли уйга уйлаб қўйгани боис, ҳовлисини сотган Отақул тоғам хотини билан иккита қизини ортиқча иморати бор қайнотасиникига жойлашга мажбур бўлганди. Бир куни Раҳимбой ошнаси келиб, янги келинчакнинг ёнида деванглаб юрма, отанг ҳам сен билан тиқилишмай бемалол яшасин, дея даласига етаклаб кетганини эшитувдим. Энди билдимки, тоғам шийпонга қоровуллик қилаётган экан…

Отақул тоғам маъюс қиёфада чуқур тин олиб қўйгач, пича ўтириб туринглар, битта ҳандалак сўйиб берай, деб зовур ёқасидаги полиз сари кета бошлаганида, ортидан юрагим эзилиб-­эзилиб термилдим. Яқин-яқиндаям, ҳали товони ейилиб улгурмаган хиром туфлини эскирганга чиқариб, бошқасига алмаштириб юрган; мени кўриб қолса, ма, музқаймоқ олиб е, деб, бели синмаган пулни чўнтагимга шилдиратиб тиқиб қўядиган тамтамфеъл одам ҳозирги аҳволга қандай чидаяпти экан, деб ўйлаётгандим.

 

 

Каламуш билан олишув

 

Тоғам кетгач, опоғотам шопмўйлов фермернинг кўзига зеҳн солиб туриб, тўғрисини айт, Раҳимбой, бу далакўрмаган ошнанг сенга оғирини ташлаб олмаяптими, ишқилиб, деб сўради.

– Нималар деяпсиз, Йўлдош ака! – дея эътирозланди Раҳимбой фермер. – Мана, шийпоннинг ич-ташини бинойидек тоза тутиб келяпти. Дам ошпазга кўмак берса, дам пақирни кўтарволиб, пайкалдаги ишчиларга яхначой ичдириб юради. Ўғит омборининг калитиям унинг чўнтагида. Экиб берган ҳандалагингизни эплаб-сеплаб пишириб олганини айтмайсизми!

– Аввало, ер ажратиб берганингга минг раҳмат, –  дуо оҳангида сўз қотди опоғотам. – Тайёр экиб берилган ҳандалакни пиширволиш қийинаканми?

– Тўғри-ю, лекин, кўрганмиз, одам туғма эпақасиз бўлса, шуниям уддалолмайди. Отақул ҳақиқий кетмончи бўпкетди, қандай чопиқ қилишни бир-икки кўрсатишим биланоқ, қолганини ўзи дўндириб ташлади. Айтдим, ҳандалак тугаса, ўрнига ерёнғоқ экволади.

– Биламан, ўғлимнинг ёмонини яшириб, яхшисини ошириб гапиряпсан. Чинакам дўст шунақа бўлади. Отангга балли, Раҳимбой!

Раҳимбой фермер бир чақмоқ оққандни совуқ чойга ботириб, шимиб-шимиб юмшатди; четидан тишлаётиб, менга кўзи тушди-ю, опоғ­отамдан отимни суриштириб олгач, тишланган қанднинг ярмини тумшуғимнинг тагига итқитди:

– Ол, Миттивой!

Яхши одамдан ортгани – табаррук, дейишади. Сира жирканмасдан, каппа отиб қўяқолдим.

Суҳбат пайновланиб, гап Отақул тоғамнинг бола-чақаси сал қисинди аҳволда қолганига бориб тақалди. Раҳимбой фермер бу тўғридаям ўйлаб юрган экан.

– Қирнинг этакроғига давлат “Намунавий қишлоқ” қуришни бошлаб, ҳашамдор уйларни ўн беш йил муддатли қарзга сотмоқчи бўлаётганини биласиз, Йўлдош ака, – деди у. – Шу ҳовлилардан биттасини Отақулга тўғрилаймиз, маблағи етмаса, қўллаворамиз.

Опоғотам қувончдан терисига сиғмай кетди:

– Умрингдан барака топ, Раҳимбой, кўкрагинг бундан кейинам орденга тўлаверсин! Эҳтиёжмандларга мана шунақа қайишиб юришинг худога хуш келгандирки, вилоятдаги тўртта энг олди фермернинг биттаси бўптургандирсан.

Тоғам иккита ҳандалак кўтариб келиб, дас­турхонга қўйди; елкасини тер тузи оқартирган кулранг костюмининг чўнтагидан жанақуш пичоқча олиб, биттасини сўйишга тутинди. Ёқимли ҳид таралиб, оғзимда сўлак кўлмаклана бошлади. Бировларнинг чапир-чупирлатиб нарса ейишига суқланиб ўтиришдан ортиқ азоб бораканми? Қани, ўша ҳандалакларни бир кўрсам кўрай-чи, деб полиз тарафга йўл солдим.

Полизга етгач, ўзимни атир-упа дўконига кириб қолгандек ҳис этиб, димоғим яшнади. Аммо, миллион марта афсуски, ширин ҳид қорин тўйдирмайди.

Шунда ҳандалакларни нимадир кемириб қўяётгани ҳақида тоғам айтган гап эсимга тушди-ю, ўшандақанинг биттасини топиб, четидан зиғирдайгина тишлаб кўргим кепқолди. Жўяк ичида жовдироқланиб борарканман, қачондир ўртасидан ажраб кетган, бир қисми ерда моғорлаб ётган пўлат қайчи диққатимни тортди; уни оёқда четга сураётганимда, барглар қаттиқ шитирлаб, каттакон бир каламуш қаршимга отилиб чиқди. Шартта йўлини тўсган эдим, ўткир тишларини иршайтириб, узун тирноқларини дўлайди:

– Ҳей, итча, бурнингни ғарч-ғурч тишлаволмасимдан олдин кўчингни йиғиштир! Менга яқин йўлашга барзанги кўппакларниям юраги бетламайди, ҳов!

Опоғотам билан бу ёққа келаётганимда, йўл бўйидаги тутга қўниб турган ғуррак ёнидаги шеригига қараб, эҳтиёт бўл, далада бир овчи юрибди, сени отиб қўйса, болаларинг очдан ўлади, деб гапиргандек; уватда ўтлаётган қўй эса тирмашқоқ  қўзичоғини турткилаб, ҳой, ҳадеб эмавермагин, ўзи бугун мазам йўқроқ, деб ҳас­ратлангандек бўлиб туюлувди. Ярим қадамгина наридаги каламушнинг дўқини эшитганимдан кейин, итга айланганимдан бери паррандаю ҳайвонларнинг тилини тушуна бошлаганимга тўла ишонч ҳосил қилдим.

– Сал савлатлироқ ҳайвон қуриб кетмагандир! – деб пичинг отдим мен. – Келиб-келиб, сен сўлтаматдан қўрқаманми?

Каламушнинг баттардан жазаваси тутди:

– Йўқол деб турибман-а!

– Ўзинг капалак бўл!

– Ҳе, аттааанг, яхши гапни тушунмадинг-ку! Энди ўзингдан ўпкала!

Чангактиш кемирувчи бурнимга сапчишга шайланганида, одамчасига ҳаракат қила олишим яна асқатиб, ерда ётган қайчи бўлагини олдинги оёқларимда маҳкам тутамладим-да, бор кучим билан селпидим. Бунақасини кутмаган каламуш ғафлатда қолди-ю, қайчи бўйнини елка аралаш тилиб ўтганида, “Вой, энайууу!” деб чийиллаганича осмонга сакради. То ўзига келиб улгурмасидан, қайчида энди қоқ калласига урган эдим, тап этиб йиқилди, шу зайл қимирламай қолди. Бокс мусобақасидаги ҳакамдек санашга тушдим:

– Бииир, иккии, уууч, тўўрт, бееш, олтии, еттии, саккииз, тўққииз, ўўн… Нокаут!

Нарироқда бошқа каламуш ҳам писиб турган экан, шеригини қандай сулайтириб қўйганимни кўриб, шунақанги зувиллаб қочдики, аккашдан чинакамига қўрқиб, иззатимни жойига қўйгани учун уни қувалаб ўтирмадим. Фақат, ортидан дағдағалаб, ҳў, текинтомоқ, бошқа каламушларгаям айтиб қўй, мен бораканман, бу ерга келганлар тирик қайтмайди, деб қичқирдим.

– Раҳмат, Кучуквой ака!

– Қонхўр каламушни боплаганингиз ажаб бўлди!

– Бу мараз кеча онамизни еб қўювди. Энди ўзимиз зўрғалатдан қорин тўйдириб юрибмиз…

Пастга қарасам, бир тўп қўнғизча менга гулдирос қарсак чалиб турибди.

Ё каламушнинг бор оламни титратгучи чи­йиллоқ овозидан, ё менинг қаттиқ ҳуриганимдан сергак тортганми, Отақул тоғам полизга ҳалпиллаб етиб келиб, олдимга яқинлашди. Оёғимнинг тагида шалпайиб ётган зараркунандага кўзи тушди-ю, юзига қувонч ёйилиб, э, қойилман, Миттивой, арслон бўпкет-е, деганича исмимни олқишга кўмизаверди. Думим унчалар ликонламаганидан билдимки, бу мақтовлардан ортиқча талтайишни ўзимга эп кўрмадим.

Тоғам каламушнинг узун қуйруғидан ушлаб, шийпон сари чаққон одимлай кетди. Бораётиб, айвонда ўтирганларга мурдани кўз-кўзлаган асно, манавинга қаранглар, бу ҳандалакхўрни Миттивой ўлдирибди, бўйнини кирт чайнаб қў­йибди, деб жар солди.

Гапни кўринг, бўйнини чайнаганмишман! Каламуш-ку – каламуш, агар каламушга ўхшатиб пиширилган тортни олдимга қўйишсаям, бўйнидан тишлашга ҳазар қилган бўлардим. Тфу!

Полиздан чиқаётганимда, ичимда яна ғалати жимирлаш сезилиб, бошим ўз-ўзидан тепага кўтарилиб бораётгандек бўлди. Тўхтаб, паст-баландимга назар солсам, оёғимда ўзимнинг пушти кросовкам, эгнимда кўкиш жинсидан тикилган ўша шим, ўша нимча. Мана, у қўлимдаям, бу қўлимдаям бештадан бармоқ узун-калта аскарлардек тизилиб турибди.

Севинчим ичимга сиғмай, ирғишлаб юбордим:

– Урееей, итликдан қутулдииим!

Айвондагилар, каламуш қолиб, энди тенгдан мен томонга юзланишди. Уларнинг ёнига етиб боришим биланоқ, биринчи бўлиб опоғотам саволга тутди:

– Ҳей, қаердан кепқолдинг, ўзи? Бу ёқдалигимни кимдан эшитдинг?

Нима дейишни билмай, турганларнинг гоҳ унисига, гоҳ бунисига кўз гилдиратдим. Борини борича айтай десам, кучук бўлганимга бирортаси ишониб бўпти, мени қий-қиёвлаб мазах қилишади, холос.

– Бу ердалигингизни билмовдим, опоғота, – ўнгланиб олибоқ, гап тўқишга ўтдим. – Отақул тоғамни соғиниб қолганидим, сўраб-суриштириб, топиб келдим-да… Ҳандалак ейишдан бурун бир ачомлашволайлик…

Аввал опоғотам, кейин тоғам билан қучоқлашдим. Раҳимбой фермер билан қўл бериб кўришдим. Кўришиб бўлдим-у, ўтир, дастурхонга қара, дейишларини кутишга вақт сарфламай,  атиги икки тиликкинаси ҳозирча бут турган ҳандалакка шартта човут солдим.

Шу маҳал тоғам бирдан кучукни эслаб қолиб, атрофга аланглади:

– Миттивооой! Миттивооой! Ҳушт, ҳушт! Ий, кучугимиз қаёққа йўқолди?

– Тирмизак қаҳрамонинг яна каламуш овлаётгандир-да, – деб кулимсиради Раҳимбой фермер. – Бор, қўлингни ювиб кел. Меҳмончага ҳандалакнинг унисиниям сўйиб бер энди.

Тоғам ердаги каламушни олиб зовур тарафга улоқтирди-ю, нарироқдаги кўмма устунга ўрнатилган, баъзилар “умивалник” деб атайдиган осмакўванинг тилини тепага кўтариб-кўтариб, қўлини юва бошлади. Эээ, каламушни ушлаган қўлни совунлаб ювмайдими, деб хитландим ичимда.

Хайрият, тоғамнинг келишини пойлаб ўтирмай, опоғотам дастурхондаги жанақушни олиб, иккинчи ҳандалакни ўзи сўйди.

Отақул тоғам устундаги михга осилган сочиққа қўлини артиб, ортга қайтди. Келиб, тўшакка ўтираркан, тўсатдан менга синчикланиб кўз қадади:

– Тўхта-тўхта, бу ёққа келаётиб, итдан қутулдииим, деб бақиргандай бўлдингми? Сен бола, Миттивойимизни кесакбўрон қилиб ҳайдаган бўлмагин тағин?

Янги сўйилган ҳандалакнинг навбатдаги луқумини шошиб ютиб, тоғамга жизғаноқландим:

– Ҳеч қанақа Миттивойни кўрмадим! Қандайдир қўнғир кучукка кесак отишдан бошқа ишим йўқми?!

– Ҳей, бола, кучукни кўрмаган бўлсанг, қўнғирлигини қаёқдан билдинг? Гапир!

Туйқус довдираб қолдим:

– Гапираман! Нима, гапиришдан қўрқади деб ўйлаяпсизми? Анави-и… Мен сизга айтсам…

– Хўш?!

– Тўппа-тўғрисини айтадиган бўлсам… Маҳалламиздаги бир ўртоғимнинг қўнғир ити яқинда тўққизта бола туққанини эшитувдим. Билсам-билмасам, кучугингиз ўша итнинг боласи. Онаси қўнғир бўлганидан кейин, боласиям қўнғир бўлмай қаёққа борарди? Энди тушунди­нгизми?

Раҳимбой фермер, бир ҳиринглаб қўйиб, ўртага гап суққани жонимга ора кирди:

– Сени соғиниб келган жиянга оқибат шуми, Отақул? Далада юрганим сайин, турмушнинг ҳақиқий ширинликларини англаб-англаб яйраяпман, дейсан-у, асабинг ҳалиям роса жойига тушмаганга ўхшайди.

– Ўша кучукка намунча куюнмасанг! – деб қўшимча қилди опоғотам. – Балки, санғигиси келиб, товуқхона томонга кетгандир.

Полиздан нарироқда пастаккина узун бино борлигини кўрувдим, демак, товуқхона экан-да.

Шу маҳал ранги униққан дўппини пешанага қинғир қўндирган чуваккина йигит кирза этикда тупроқни тўзғитганича, биз тарафга бостириб келаётгани кўринди. Раҳимбой фермер димоғини дўриллатиб, ана, ўша товуқхона хўжайинининг ўзиям келяпти, деди-да, унинг яқинлашишини кутмай, ўв, Мўсақўзи, йўлда қўнғир кучукка кўзинг тушмадими, деб сўроқлади. Мўсақўзи товуқбоқар айвондан тўрт-беш қадам нарида тўхтаб, йўқ, кўрмадим-а, дея бошини тебратди.

– Ке, болам, ўтир, – деб, товуқбоқарни дастурхонга чорлади опоғотам. – Ҳандалакка ризқинг қўшилганакан.

Ўргилиб қўйдим бунақа ризқдан. Ўзи чойнакдеккина ҳандалак бўлса, шунгаям шерик топилмаса нимайди!

– Бу Мўсақўзининг ишлари беш, – ҳандалакни аллақачон вошиллата бошлаган ишчисини опоғотамга мақтай кетди Раҳимбой фермер. – Товуқхонанинг ёнига уй қуриб берганимиздан кейин бола-чақаси билан кўчиб келгани яхши бўлди. Товуқлари шу кунларда мингтадан ошдими-ей…

– Яқин-орада бир минг икки юзтага бориб қолади. Хотиним бир қисм товуқларга анча жўжа очтирволди. Худо хоҳласа, яна очтирамиз.

– Яша, Мўсақўзи! Ишчиларимизам сени дуо қилгани қилган. Тушликка кунда-кунора товуқ сўйиб беряпсан. Лекин… тухумга қолганда, сал қизғанармишсан?

– Биласиз-ку, Раҳимбой ака, ҳафтасига фалон донадан тухум етказиб бераман деб макарончилар билан шартнома тузиб қўйганман, уч ғилдиракли мотоциклда келиб, ўзлари ташиб кетишади. Ишчиларингиз шундан ортса ейди-да.

Бошинг тўйдан чиқмагур Раҳимбой фермер савобга кўмилди – товуқбоқарни қанча кўп гапга солса, мен шунча мўлроқ ҳандалак еявердим.

Вақиллаб ўтиришга берилиб, ҳандалакдан паққос қуруқ қолганини кечроқ пайқаган товуқбоқар менга бир тиғланиб олиб, рўмолчада ноилож оғиз артаркан, ниҳоят, мақсадга ўтди:

– Қаранг, рўзғорда туз узилибди. Агар ортиқчаси бўлса, бир сиқимгина бериб туринг, Отақул ака.

– Ана, ичкарига кирсанг, уч қути туз турибди, биттасини олавер, укам, – деди тоғам. – Аммо хафа бўлмагин-у, онам раҳматли бизга уқтирган бир гапни сенгаям айтиб қўяй, қўшнидан учта нарсани сўраш уят бўларкан: биринчиси – туз, иккинчиси – гугурт, учинчиси – игна. Шуларни доим керагидан ортиқ ғамлаб қўйишни ўргангин.

Қуёш ёнбошлаётганида, опоғотам уйга қайтишга чоғланди. Менга қараб, сенам кетасанми, деб сўраган эди, ҳандалакка бир йўлиққанимда тузукроқ тўйиб олишдан умидимни узмай, қизиқсиз-а, опоғота, бирор кун ёнида қолмасам, Отақул тоғам қаттиқ хафа бўлади-ку, дедим.

Тўғрисиям шу-да!

 

Чапчап луқум

 

Тонгда уйғониб қарасам, Отақул тоғамнинг кўрпаси йиғиб қўйилибди. Туриб, хонадан шийпоннинг айвонига чиқдим. Бир-икки керишиб олиб, эринибгина бордим-да, осмакўвада юз-қўлимни ювиб,  бужур сочиқда артиндим.

Ғўнғир-ғўнғир товушларни эшитиб, шийпоннинг орқасига ўтсам, тоғам бир чўтирюз киши билан узун тахта столлардан берироқдаги ўчоқ ёнида нонушта қилиб ўтирибди. Тўшак олдига ёзилган дастурхонда нон, майиз, туршак, оққанд кабилар сочилиб ётарди. Тоғам мени кўриб, ке, чой-пой ичвол, дейиши биланоқ ёнига тизза уриб, ишни бўш пиёлага беш чақмоқ оққанд солишдан бошладим.

– Бу – жияним Мўттивой, – пиёламга чой қуя­ётиб, мени шеригига таништирди тоғам. – Кеча меҳмонга келувди.

Чўтир киши фермер хўжалигининг ошпази экан, нонушта тугаганидан кейин, тушликка тараддуд кўришни бошлаб, ўчоқ бошидаги хонтахтада турган мис тоғорани кўтариб келди, ичидаги сабзавотни ўртага тўкиб, дастурхондаги иккита пичоқдан бирини қўлига олди. Тоғам иккинчи пичоқни ишга солишдан илгари чўнтагидан жанақушини чиқариб, бекор ўтирма, жиян, дея менга узатди. Пиёзга азалдан тобим йўқ, кўзни ачиштиради; сабзининг пўстини қалинроқ арчиб қўйсанг, катталардан гап эшитасан; картошканинг буқоқ-бутоғи, кўз-кемтиги кўп; бизга шуниси ўнғайроқ деб, шолғомни танладим.

Учинчи шолғомни арчиб тугатаётганимда, “пат-пат”лаган товуш эшитилди. Алдар Холдор пайдо бўлиб, мотоциклини толнинг тагига тўхтатиб ўчирди; ерга тушиб, турган жойида кеккайган кўйи, ҳорманглар, деб дўриллади. Бу нусхани иқи суймайдиган тоғам ўгирилиб ҳам қўймади, ошпаз шунчаки бош қимирлатган бўлди.

– Ғулом чўмич! – деб ошпазга мурожаат қилди Алдар Холдор. – Раҳимбой қани?

Хўжайин узумзордаги хомтокчиларнинг ёнига кетувди, деган жавобни эшитиб, энди бирданига менга ёпишди:

– Ҳей, бола! Ғимм… Бор, Раҳимбой тоғангни чақириб кел.

Тўнгланганидан ғашим қўзиб, илтимосми бу, деб чимирилган эдим, у довдирашдан тили гулала бўлиб, ғимм… сени қара-ю… институтни тамомлаб, тасодифан устимга бошлиқ бўлволсанг, ана ўшанда илтимос қилиб гапираман, деб кариллади.

Тоғамдан узумзорнинг қаёқдалигини суриштирдим. У бўлса, сенга тушунтириб ўтиргунча ўзим бориб келақоламан, дея жойидан туриб, йўлга тушди. Билдимки, Алдар Холдорнинг соясиниям кўргиси йўқ.

Отақул тоғам кетгач, Алдар Холдор битта-битта одимлаб келиб, Ғулом ошпазга қўрсайиб қўл узатди, мен билан ҳам бармоқ учида кўришган бўлди; тўшакка чўкиб, чойнакдан ўзига чой қуйди; майизга очофатларча чангал солиб, думидаги чўпларни юлиб ўтирмай, бирваракайига нос отиш қилди.

Тоғамнинг душмани тўғримда тарвайиб ўтирганидан тихирланиб, жанақушни  дастурхонга ирғитдим-да, туриб, ҳовуз томонга кета бошладим. Мотоциклнинг ёнидан ўтаётиб, кажавага ташлаб қўйилган картон қутига кўз қиримда қарасам, устига ёпиштирилган ёрлиққа “Чапчап луқум” деб ёзиб қўйилибди. Биламан, бу Қўқонда чиқариладиган, дўконлардан топиш мушкул бўлган энг машҳур шоколаднинг номи. Дадам туғилган кунимда мени худди шунақа ширинлик билан сийлаган эди. Расмдафтарни эслатувчи гулдор қутичани очсангиз, ичидаги чуқурчаларда роппа-роса ўн бешта юм-юмалоқ шоколад терилиб турган бўлади. Биттасини ҳовриниб-ҳовриниб тишлаб кўрасиз. Қаҳваранг шоколаднинг қатидаги оппоқ қиём тилингизда шунақанги вижвижланиб эрий бошлайдики!

Оғзим сувлашиб, ҳушим алғовланди-ю, ошпаз билан Алдар Холдор бу тарафга тескари ўтирганидан фойдаланиб, картон қутига боғланган ипнинг боғичини қандай тортганимни билмай қолибман. Очиб кўрсам, гулдор қоғоз қутичалар устма-уст тахланиб ётибди-да.

Мени қинғирқўлликда айблашдан бурун ўрнимга ўзингизни қўйиб кўринг. Шунда картон қутини таг-туги билан кўтарган асно зовур ёқасидаги дўнгнинг ортига ўтиб боришга қай йўсинда ботинганимдан таажжубланиб ўтирмасангиз керак. Қолаверса, бировларни шилиб кун кечирувчи эгри кимсани қоқлаш, балки, тўғриликнинг ўчи ҳисобланар.

Каллам тегирмондек гулдираб ишлади. Шоколадли қутичаларни бўйчанланиб ўсган сассиқкўмпалар орасига тўкиб, иси сезилмайдиган шувоқларни томир-помири билан юла-юла, картон қутига зичлаб босдим. Тоғам кеча ирғитиб юборган каламушнинг ўлиги шу ерга келиб тушган экан, униям шувоқларнинг тепасига ташладим. Кейин, картон қутининг ипини аслидагидек қилиб боғладим-у, паналаб борганимча, мотоциклнинг кажавасига қўйиб қўйдим.

Қаёққа ғойиб бўлганимни суриштириб ўтиришмасин деб, шийпоннинг биқинида тахланиб ётган ўтинлардан бир қучоғини кўтариб олдим-да, ўчоқнинг ёнига элтиб тўкдим.

– Э, балли! – деб алқади Ғулом ошпаз. – Энди чеговни олиб, қозонга сув қуй. Оғзига томизсанг, ўликниям тирилтирадиган зўр қайнатма шўрва қилайлик бугун.

Қирқ литрли алюмин бидоннинг қопқоғини очиб, ичидаги сувни каттакон чўмичда қозонга қуйишга тутинганимда, тоғам Раҳимбой фермер билан қўшоқланиб кепқолди. Алдар Холдор пишиллаб ўрнидан туриб, фермерга қўл узатаркан, на салом-алик, на ҳол-аҳвол сўраш бор, бирданига танбеҳлашга ўтди:

– Бээ, тўйга борадиган одам тузукроқ кийиниб олмайдими!

Раҳимбой фермер мўйлов силаётиб, қанақа тўйни гапиряпсиз, деб сўраса, Алдар Холдор кўксини шопиринтириб, ие, уюшма раиси неварасини “кестираётгани” эсингдан чиқдими, деб дўнғиллади.

– Мени тўйга айтибдими? – деди фермер.

– Уюшмадаги йиғилишда микрофонни жаранглатиб, ҳамма фермер ёппасига тўйга, деди-ку! Ғимм…

– Ёппасига тўйга дейишни маҳалланинг сартарошига чиқарган. Мен бу қишлоқда яшайман, раисингиз у қишлоқда туради.

– Бормайман демоқчимисан?

– Тайинлаб айтилмаган жойга қандай бораман?

– Ғимм…  Жуда иззатталаб бўпкетибсан. Майли, унда, атаганингни узат, раисга ўзим бирор баҳона тўқиб қўярман.

Раҳимбой фермер истеҳзоли жилмайиб, раисимиз яна тўй қилиб қолар, мени алоҳида айтадиган бўлса, атаганимни ўшанда берарман, деган эди, Алдар Холдорнинг энсаси қотиб, ўзинг биласан, деб, аразланган турхатда ортга бурилди.

Ичи шувоққа тўлдирилиб, каламушнинг ўлиги ҳам тиқиб қўйилган картон қути Алдар Холдор билан бирга мотоциклнинг кажавасида кетди.

Раҳимбой фермер банкда зарур иши борлигини айтиб, оқ “Нексия”сида туман марказига йўл олди. “Нексия” у томонда кўздан йўқолди-ю, бу томонда узун таёқ ушлаволиб, ҳу, ҳаромзода, мана кўрасан, ўзингниям ҳайдаб соламан, болаларингниям, деб жизғинланган кўйи қора мушукни ғиззо-ғиз қувиб келаётган Мўсақўзи товуқбоқар кўринди. Қўлимдаги чўмични ташлаб, йўл тарафга югурдим. Мушукнинг олдини тўсишга улгуролмаган бўлсам-да, “Афросиёб” поезди мисол шувиллаб келиб, ёнимдан пупуп­лагандек сўкиниб ўтиб кетган товуқбоқарнинг вагонига айланганимча, ортидан такира-тукурлаб боравердим.

Товуқбоқар охири чарчаб тўхтади, таёғини четга отиб, ҳансираган алпозда изига қайтди. Унга эргашмоқчи бўлганимда, танам бир жимирлаб олиб, қаддим ўз-ўзидан пастлайверди. Бошим ерга тегай-тегай деганида, мундоқ қарасам, яна ўша қўнғир тукли қўлларга таяниб турибман-да.

Бу қанақаси? Ёмон эрмак бўлдим-ку! Ё кечадан бери туш кўряпманми?

Шунда Сангин тандирчининг қарғиши қайтадан ёдимга тушди: “Сени худойим ўзи жазоласин – ярим одам, ярим ит бўлиб ўтиб кет!”.

Бари тушунарли! Бундан бу ёғига бир итга, бир одамга дўниб, аросатда юравераман, чамаси.

Мунгли ингиллаб қўйиб, Мўсақўзи товуқбоқарнинг кетидан эмакладим.

Тоғам, дили хижилланиб қайтаётган товуқбоқарга қараб, “бояги мушук…” дея эндигина гап бошлаган эди, менга кўзи тушиб, қувониб кетди:

– Ийе, шу ерда экансан-ку, Миттивой! Қорин қалай, қорин? Ма, кучи-кучи, ҳозирча шуни еб тур-чи. Шўрва пишса, товуқларнинг бор суяги ўзингга қолади.

Шу топда хаёлим ҳам, кўнглим ҳам шоколадда бўлгани учун, олдимга ташланган нон бурдасини истамайгина кавшадим.

Бу орада Ғулом ошпаз товуқбоқарни сўроққа тута бошлади:

– Тинчликми, Мўсақўзи? Мушугинг қалтис­роқ иш кўрсатдими дейман?

– Товуқхонага ўғриликка тушиб, битта хўрозни пок-покиза уриб қўйибди-я, – деб ғижинди товуқбоқар. – Хўрознинг кўзтиконлар орасида тўзғиб ётган патларию чирт узилган калласини кўрмасам, бехабар юраверар эканман. Сў­йилган товуқларнинг ичак-чавоғини доим шу лаънатига илинаман, еттита боласини атрофига тўплаволиб, бурнидан чиққунча ейди. Шунгаям қаноат қилмаганини қаранг.

– Мушук жўжани ейиши мумкин, – деди ошпаз. – Аммо-лекин хўроз тугул, товуққаям дап қилолмайди. Хўрозингни нима еб кетганини аниқ билмай туриб, мушукка чакки жабр қипсан-да.

Тўсатдан тоғамнинг эсига тушдим, шекилли, битта ўзинг қайтдинг, нима бало, жияним ҳалиям мушукни қувиб юрибдими, деб сўради товуқбоқардан.

– Билмадим, – деб елка қисди товуқбоқар. – Ўзи, сизга қанақа жиян бу бола?

– Опам раҳматлининг ўғли, – туйқус ҳазин тортди тоғам. – Опам ёмонроқ дардга чалиниб бандалик қилганида, Мўттивой икки ёшгаям тўлмаганиди. Ўшандан бери бувиси билан туради. Поччам тоғдаги конда ишлайди, онда-сонда келиб, онасига пул-мул ташлаб кетади. Кон томондан бирорта аёлни топиб-нетволган бўлса билмадим-у, уйланибди деган гапни эшитганимиз йўқ.

Товуқбоқар мавзуни бошқа ёққа буриб, айтгандай, ўзингизда болалардан нечта эди, деб сўраганди, тоғам бир хўрсинволиб, иккита қизим бор, каттаси тўртинчини битирди, деди.

Ошпаз ҳам гапга аралашди:

– Уларни кўриб-нетиб турибсанми, ишқилиб?

– Бола бўлади-ю, кўрмасдан бўларканми? – деб кўксини сийпалади тоғам. – Ўтган куни ҳандалакни сотиб, уларга харажат ташлаб келдим. Хотинимга анча-мунча пул ҳам бериб қўйдим. Қайнотам жа бошқача одам-да, бу томондагилардан ташвиш тортманг, куёв, ўзингиз қийналиб қолмасангиз бўлгани, дейди.

– Ташвиш тортма деб тўғри айтибди барака топкур, – дея тоғамнинг кўнглини кўтарди ошпаз. – Қайнотанг ўзига тинч киши. Қайноғанг ҳам топармон-тутармон йигитлардан. Болаларингни ҳеч нарсага зориқтириб қўйишмайди. Мана, қора меҳнатдан қочмай, ёлчитиб ишлаётган экансан, мени айтди дерсан, ҳадемай ўзинг­ниям ишларинг юришиб кетади, иншаолло.

Бир куни маҳмаданалигим тутиб, алоҳида уй бўлганидан кейин, тоғам ҳам болаларининг олдига бориб яшайвермайдими, деб кексақорилансам, эркак киши учун, айниқса, қўли юпқа эркак учун қайнотага ичкуёв бўлиб юришдан оғири йўқ, деб жавоб қилганиди бувим.

Қозонга ўт ёқилаётган чоғда Отақул тоғам мени яна эсга олди, йўлга чиқиб бориб, теваракка аланглади:

– Мўттивой! Ҳў, Мўттивой!

Ортга қайтиб келганидан сўнг, бу бола тайёр овқатни ташлаб, уйга кетворганга ўхшайди, дея афсусланиб бош тебратди.

Қаёққа кетардим? Оёғининг тагида турганимни билмаса, нима қилай?

Тоғам “тайёр овқат” деган сўзни ишлатгандаёқ, шоколадлар лоп этиб кўз олдимга келувди, писмайганча ўрмалаб бориб, зовур ёқасидаги дўнгнинг орқасига ўтдим. Керакли жойда тўхтаб, тўрт томонга зийракланиб разм солдим-у, шоколадли қутичалардан бирини тирноқлаб йиртдим…

Қолганини мен айтмай, сиз эшитиб, қуруқ ютинишдан қийналманг.

Чапчап луқумнинг учинчисини ғилқиллатаётганимда, нимадир шитирлагандек бўлди. Қулоғим ўз-ўзидан динкайиб кетди. Сассиқкўмпалардан бири хиёл тебранганидан янаям сергакланиб, секингина бориб қарасам, ҳалиги қора мушук билакчаларига ияк тираб, маъюс чўзилиб ётибди. Кўзларида жиққа ёш.

Мени кўриб-ла, қочишга шайланганида, қўрқма, мушукларда ҳеч қанақа қасдим йўқ, деб, шаҳдидан қайтардим.

– Шунақа дейсан-у, қайси итга йўлиқма, қасди бор-йўқлигини ўйлаб ўтирмай, акиллаб қувишга тушади.

– Мени қаёқдаги шилдирвоқи итларга тенг­лаштирма, – деб зардаланган бўлдим. – Ундан кўра, эгангга қанақа ёмонлик қилганингдан гапирсанг-чи.

Мушук йиғламсираб минғирлашни бошлади:

– Алдаётган бўлсам, тил тортмай ўлай. Эгамга ҳеч қанақа ёмонлик қилганим йўқ. Мени нимага калтакламоқчи бўлди, сира тагига етолмаяпман.

– Товуқхонага ўғриликка тушибсан-ку! Ғажиб ташланган хўрознинг патларини эганг тиконзордан топволибди.

– Вой! Бунақа иғвони ким тарқатибди? – анг­райиб сўради  қора мушук.

Одамликдан итга эврилиб қолганим, итлигимда жониворларникидан ташқари инсонларнинг тилини ҳам тушунаверишим тўғрисида мушукка эзмаланиб ўтирмай, эшитганимни гапиряпман-да, деб қўявердим.

Мушук бирпас ўйланиб туриб, топдим, ким ўғирлаганини топдим, дея тўлқинланиб типирчиланди.

Унинг айтишича, Пихпих Чандр деган ўғри мушук бор экан. У баттол, эганг берган овқатнинг тенг ярмини менга асраб қўймасанг, ўзингниям, болаларингниям бўғиб ташлайман, деб қора мушукка солиқ солган экан; қорни очганида келиб, тегишли улушини еб кетаркан.

– Бундай йиртқичлик битта ўшанинг қўлидан келади, – деди қора мушук. – Сен нима бўпсан, ҳатто бир касалманд тулкиниям бўғизлаб тинчитганман, деб мақтанганиди.

Таскин бергим келиб, кўп эзилаверма, эганг жаҳлидан тушиб қолар, десам, ўзим-ку бир кунимни кўриб кетарман, болаларимниям ҳайдаб юборса, қаёққа бош уради боёқишлар, деб титранди қора мушук.

– Нима, болаларинг эмизиклими?

– Сутдан чиқишган. Лекин уларни сира кўзим қиймайди, энди ўзларингни эплайверинг­лар, дейишга тилим бормаяпти.

Бу бечорани ўзим қўллаб юбормасам бўлмайди-ёв, деб тугиндим ичимда. Аммо қандай қилиб?

Турмушда неччи марта кўрганман – мия яхшилаб ишлатилса, ўлимдан бўлак ҳамма нарсанинг иложи топилади. Мияни яхши ишлатиш учун нима қилиш керак – ҳеч бўлмаса, шоколад ейиш керак!

Бу ёққа юр, деб қора мушукни шоколаднинг олдига бошлаб бордим. Чапчап луқумдан биттасини қоғоз қутичанинг чуқурчасидан тирноқда суриб чиқариб, аввал тумшуққа илинтирдим, кейин бошимни баландга кўтариб, оғзимга юмалатдим. Дунёдаги бор ҳузур-ҳаловат ичимда тўпланаётгандек бўлди. Мушукка тантиланиб қараб, ол, тортинма, Миттивойнинг даврида бир чапчап луқум есанг ебсан-да, дедим.

Қора мушук шоколадлардан бирини ийманибгина олди, сал ялаб кўриб, роҳатдан кўзлари сузилди.

– Маззами? – деб тиржайдим. – Ўртоғим кучук – еганим чучук, деганакан… бир пучуқ.

Қизиқчилигимдан қора мушукнинг кулгиси қистаб, майингина пихиллаб қўйди-да, ерга узала тушиб, шоколадни панжалари орасига қисганича, шошмасдан ялашга киришди. Орада тўхталиб, бир устки, бир остки лабини тилида тозалаб-тозалаб ҳам қўяди.

Э, доғман! Шунақа имиллоқлик билан тирикчилик қилиб бўларканми? Топилдими, шаппа-шуппа ургин-қўйгин. Йўқса, Пихпих Чандрга ўхшаган қудуққоринлар олдингдагини шип-шипанг супуриб кетади.

Одамлигимда турли жонзотларни қийратиб яйрар эдим; итга айланганимдан буён уларнинг қийналиб-қийналиб турмуш кечиришини кўриб, буни қисман ўз бошимдан ҳам ўтказиб, шўрликларга тобора раҳмим келишни бошлади. Раҳмимни қўзитгани сайин, кўнглимга қариндош­лардек яқин бўлиб бораётганди улар.

 

 

Пихпих Чандр жаноблари

 

Қани, у ёқдаги аҳволниям билайлик-чи, деб товуқхона томонга юрдим. Қора мушук тиззасини қалтиратиб, ортимдан қўзғалди.

Борсак, еттов мушукча очиқ айвонли уй ёнидаги тандир остида, бир-бирининг пинжига кирганича, мўлтироқланиб ётибди. Оналарини кўриб, ирғишлай-ирғишлай, қучоғига отилишди.

Мўсақўзи товуқбоқарнинг хотини тандирдан нарироқда кир ювиб ўтирар, учга тўлиб-тўлмаган қизчаси унинг ёнига чўнқайволиб, кичкина мислаганда рўмолча чайиш билан банд эди. Улар юмушдан тўхтаб, она-бола мушукларнинг ачом-ачомини завқланиб кузата бошлашди.

– Қорабека, Қорабека! – деб илжайди қизалоқ.

Шу паллада Мўсақўзи товуқбоқар шийпондан қайтиб келиб қолди. Қорабекани кўриб, ҳе, ўша сендақанги болапарвардан ўргилдим, деб ердан кесак олаётганида, хотини тутоқиб кетиб, ҳой, сўлоқмондай одам дўппидек мушукка намунча ўчакишмасангиз, деб саннаб берди.

– Бу ўғрининг ёнини олма!

– Қанақасига ўғри бўларкан? Мундоқ ўйлаб гапиринг-да, дадаси. Мана шу қилтириқнинг хўрозга кучи етарканми?

Қизалоқ: “Мушугим ўғримас!” деб гапга аралашган эди, Мўсақўзи товуқбоқар унга эътибор бермай, хотинига ўшқирди:

– Хўрозни шу мушугинг емаган бўлса, ким еди? Сенми?

– Ҳа, мен едим заҳримга! Қутулдимми? Боринг, уйга кириб, чойингизни ичинг.

– Чойни шийпонда ичаман, – деди товуқбоқар. – Қозонга ўт қаланди, тузланган товуқларни вақтида элтиб берай.

Ҳозирга келиб, бу кичик оила ҳар хил ғиди-бидиларга тўлиб ётгандек кўринаётган бўлса-да, Ғулом ошпазнинг айтишича, Мўсақўзи товуқбоқар синфдош хотинига мажнунланиб юриб уйланган экан. Севгилисига ҳатто дарс пайтидаям тинчлик бермай, ишқий сўзлар битилган қоғозларни қаторлатиб итқитавергач, уни охири “А” синфдан “Б” синфга сургун қилишибди. Мислсиз ўртанишлар йигитчани тўсатдан шоирга айлантирибди-ю, умрида биринчи ва сўнгги марта шеър тўқиб, уни мактаб кутубхонасининг столига ўйиб ёзишга мажбур бўлибди:

 

Сени ишқинг мени тўпдек учиртирди,

“А” синфдан “Б” синфга кўчиртирди!

 

Мўсақўзи товуқбоқар уйдан усти бўз матода ёпилган тунука тоғорани кўтариб чиқиб, яна шийпон сари йўналди.

Қорабека енгил тин олди. Юринглар, очқаб қолгандирсизлар, дея мушукчаларни ўзига эргаштираркан, ўгирилиб боқиб, мени ҳам ўша ёққа имлади.

Қувноқ мушукчалар онасининг ортидан тизилиб, аскарлардек бир хил одимлаганча,  жўрликда куйлаб борарди:

 

Овқат еймиз,

Катта бўламиз.

Овқат емасак,

Латта бўламиз…

 

Уйнинг орқасига ўтиб қарасам, чойхонадаги паловхўрлар ишлатадиган, чети сал синиб, сирлари кўчиб кетган катта сопол оштовоқда товуқ қолдиқлари айниган мошхўрдага аралашиб ётибди. Кўнглим озаётганини билдирмасликка тиришиб, ўзларинг еяверинглар, мен тўқман, деб бўйнимни қашлашга тутиндим.

Она-бола мушуклар эндигина тамаддиланишга киришганида, “Ош бўлсин, пих!” деган товуш эшитилди; басти менга бир яримта келадиган семиз малла бароқ шохи тарвақайлаган бангидевоналар орасидан олифтанамо қийпанг­лаб чиқиб, ола кўзини  косачада айланаётган соққадек ғилдиратди. Илгари кўрмаган бўлсам ҳам, унинг кимлигини тезда фаҳмлаб олдим – Пихпих Чандр! Зоти олифталари!

Она-бола мушуклар овқат чайнашдан тўхтаб, тошқотма шаклида туриб қолишди.

– Хуш кўрдик, Пихпих Чандр жаноблари! – деб илтифотланди, ниҳоят ўзига келган Қорабека. – Ҳақингизга текканимиз йўқ, бир четидан озгина татиб турувдик.

Ўғри мушук менга чақчайиб қараб қўйиб, бу иллати ким бўлди, деб сўраган эди, Қорабеканинг тили тутилиб, бу… бу… Миттивой… шунчаки та… та… танишим, дея дудуқланишга тушди.

Пихпих Чандр кўзларини ғазабли чақнатди:

– Бошқа кўримлироқ ҳайвон йитиб кетганмиди? Келиб-келиб, ит билан танишасанми, каллаварам?

– Бу – кучук-ку ҳали, Пихпих Чандр жаноблари.

– Пих! Эрта-индин барибир ит бўлади!

Пихпих Чандр сопол товоққа яқинлашиб, таомнинг у ер-бу ерини ҳидлаб кўрди. Сўнг менга ҳадикли тикилиб, пих, ўзинг кетаверасанми, ё ачангнинг уйигача кузатиб қўяйми, деб ўқрайди.

Хиёл сескангандек бўлсам-да, саккизинчида ўқийдиганларгаям гапини бермай юрган мендек гажирни ҳуркитиш осон бўптими, деб ўйладим-у, Пихпих Чандрнинг кўзига тик боқдим; товуқхонадан хўроз ўғирлаб, Қорабеканиям балога қолдирганинг учун ўзингни арчиб қўймасимдан шиппагингни судра, дедим ириллаб.

– Ўзинг ўғрисан! – деб бурун учирди Пихпих Чандр. – Юмдалашишга баҳона ахтараётган бўлсанг, юр, чеккароққа ўтайлик.

Сўлқиллаб одимлаётган Пихпих Чандрнинг ортидан чимлоққа чиқиб бораётганимда, жийдага қўниб турган жаққи чумчуқ “Чиқ-чиқ-чиқ! Ҳооой, бу ёққа келинглар, зўр мушт-мушт бошланади ҳозир!” деб чириқлай кетди. Ён-­атрофдаги пахта пайкали, буғдойпоя, полиззор у ёқда турсин, узоқдаги боғу узумзорларда юрган чумчуғу тўрғайлар, майнаю ғуррак­лар, мусичаю қалдирғочлар, қизилиштону попишак­лар ҳам пирро-пир ёпирилиб келиб, жийданинг устини булутдек қоплади; теварак чигирткаю қўнғиз, қирқоёғу ўргимчак, бузоқбошию калтакесакка тўлди; арию капалак­лар, пашшаю чивинлар галаси бошимиз узра тинимсиз айланишга тушди; ҳатто ўта интизомли чумолилар ишини буткул йиғиштириб,  бўлажак олишувдан кўнгил узолмай, қизилмиялар шохида ғужланди. Бўртиқкўз қурбақа чирмовуқланиб ўсган оқпечакнинг салқинида талпайди. Чувалчанглар ер кавагидан бош тиккайтирди.

– Янаям берироқ кел, акаси бўйидан, – деб мени мазахлади Пихпих Чандр. – Энди тумшуғингни буёққа тўғрилаб тур.

Шундай деди-ю, кутилмаганда тумшуғимга калла солди. Орқага юмалаб йиқилиб, бирпас масовсираб қолдим. Эндигина тураётганимда, ҳавода кўндаланг учиб келиб, иккала оёғида кўкрагимга тепди. Яна чалпа­йиб­ йиқилдим.

– Ваҳ! Ўзимизнинг тепишдан қилди-ку! – деб чириллади бир чигиртка.

– Сакраши барибир меникидан суст, – деб писандсизланди қурбақа.

Учинчи ҳужум оч биқинимга тепки ейи­шим билан тугади, нафасим қисилиб, кўзимнинг олди қоронғилашди. Ингиллаб, ерга чўзилдим.

Атрофда турганларнинг бири менга жон тортиб, “ух-ух”лаб қўйса, бошқаси танг  аҳволимга боқиб,  кинояли ҳиринглади. Яқин орада бунақа ўсал бўлмаганидим.

Пихпих Чандр устимга келиб, ғолибона тиржайди:

– Пих! Шу ёғиям етар дейман, қилтаноқ полвон?

Қорабека сингари мушукчалар ҳам суробимга ачинқираб термилаётганини кўриб, ичимни булдуруқ босди.

Шу маҳал боксчилигим бирдан эсимга тушиб қолди. Ҳо ишонинг, ҳо ишонманг, кузнинг ўрталарида мактабдаги бокс тўгарагига бир кунмас, икки кунмас, роппа-роса уч кун қатнаганман. Агар беаёв дўппослаётган тажрибали рақибимнинг қулоғидан тишлаб олганим учун мураббий мени олдига солиб ҳайдамаганида, эринмай ўн-ўн беш кун қатнашгаям тоқатим етган бўларди.

Ўшанда мураббий мени ўринсиз хафа қилди. Ўзингиз айтинг-чи, рақибининг қулоғидан тиш­лаш америкалик Тайсонга мумкин-у, ўзбекис­тонлик Мўттивойга нега мумкин бўлмас экан? Америкаликнинг ўзбекдан нимаси ортиқ, тўртта кўзи борми?

Боксга уч кунгина борган бўлсам ҳам,  энг кераклисини – мураббийимиз мақтаниб, буни ўзим ўйлаб топганман, деб айтган “учзарба” билан “бешзарба”ни ўрганиб улгурган эдим. Икковиям ниҳоятда олатасир усул!

Учзарбада рақибни олдин ўнг, кейин чап қўлда енгил-енгил нуқилаб, охирида ўнг қўл билан қаттиқ мушт тортилади – гуп-гуп, гупанг! Бешзарбада чапдан, ўнгдан, тағин чапдан хомаки урилиб, кетидан ўнг қўлда бошга, чап қўлда биқинга қаратиб аямасдан солинади – гуп-гуп-гуп, гупанг-гупанг!

Гавдам кичик бўлсаям, умрида бокс тўгарагини кўрмаган  ўғри мушукдан ўлсам ўлигим ортиқ, деб ҳаволандим-у, баланд руҳда жойимдан кўтарилиб, иккала оёғимда тик турганча, қўшалоқ муштумимни жағимнинг остига тирадим. Ҳайвонлар ўртасидаги беллашувнинг  бундай янгича усулини биринчи бор кўраётган томошабинлар даврасида ғала-ғовур бошланди.

Пихпих Чандр ҳам аввалига ғайриҳайвоний туришимдан сал ҳайратлангандек бўлди, сўнг ваҳимали пихиллаб олиб, бор басти билан менга ташланди. Олдин учзарбани қўллаб кўрдим – гуп-гуп, гупанг! Гуп-гуп, гупанг!

Пихпих Чандр бир қалқиб кетди. Кўзлари ғилайланиб, бошини қаттиқ-қаттиқ силкитди.

– Бииир, иккии, ууч, тўўрт, бееш…

Рақибим ҳушини йиғиб, қайтадан менга яқинлашди. Йўқ, бу нокаут эмас, шунчаки нокдаун, деб қўйдим ичимда.

Пихпих Чандр кўзи қонсираган важоҳатда устимга отилди. Бу гал қўрқишни хаёлимгаям келтирмай, энди бешзарбани кетма-кетлатиб ишга солдим – гуп-гуп-гуп, гупанг-гупанг! Гуп-гуп-гуп, гупанг-гупанг! Гуп-гуп-гуп, гупанг-гупанг! Гупанг!!!

Бир зумда масала ҳал бўлди-қолди – Пихпих Чандр гандираклаган асно орқага иланг-биланг тисарилиб бориб, шилқ этиб йиқилди. Бош кўтаришга уриниши зое кетди. Теваракдан “Ваҳов! Бай-бай-бай!” деган товушлар таралди. Чирмашқоқ оқпечакнинг остида оғзи ланг очилиб турган қурбақага қараб: “Ағдар, кабобинг куймасин!” деб писандаладим.

Маҳалламизда шунақа ҳазил бор – кимдир анграйиб туриб қолса, бунақа узоқ анқайма, агар ҳозир кабоб пишираётган бўлсанг, куйдириб юборардинг, деган маънода шу қочиримни қўллашади. Қизиқ! Буни биринчи бўлиб ким топиб айтганикин?!

Ўзини сал ўнглаб олган Пихпих Чандр жағини ўнг-чапга қимирлатиб кўриб, аранг ўрнидан тургач, менга ўчли кўз қадаб, кўп гердайма, сен билан бўлак жойда гаплашамиз ҳали, деб тиш ғижирлатди; теваракдагиларга ҳам ола-кула аланглаб қўйиб, сассиқкўмпалар орасида ғойиб бўлди.

Томошабинлар, буниси ирғишлаб, униси гижинглаб, қий-чув кўтаришди; биридан бири ошириб-тошириб, мени мақтай кетишди.

Жониворлар бозор-дўконда изғиб, емиш танлаб юрмайди, қўлига нима илинса, ўшани кавшайди. Шу боис улар пул деган нарсанинг нималигиниям билмайди. Йўқса, бошимдан жарақ-жарақ пул сочишмасмиди шу топда!

 

 

Товламачининг хазинаси

 

Ишчиларнинг тушлигидан ортган товуқ суяк­ларидан бир-иккитасини ғажиб кўрдим, меъдамга ботмади. Акиллаб Қорабекани  чақирдим, мушукчалари билан етиб келди, иккита қутичадаги чапчап луқумни хаш-паш дегунча хомютди қилдик. Шундан кейин у томондагилардан ҳам хабар олиб қўяй деб кун тиккадан ўтганида қишлоққа қараб йўл солдим.

Опоғотамникига кирсам, чўққисоқол қўшниси билан у ёқ-бу ёқдан гаплашиб, томорқадаги анорларнинг меваси етилиб оғирлашишидан олдин, нозикроқ шохлар остига айри тираб юришибди. Опоғотам мени кўриб-ла, уйингни топиб келдингми, Миттивой, дея, уватга ёйиб қўйилган, устида чойнак-пиёла, нон, ширинликлар турган чорсидан битта печакқанд олиб, олдимга ташлади. Чапчап луқумга тенг келмасаям, буям бир ризқ-да, деб таъми қотган нишолдани эслатувчи оппоқ печакқандга тумшуқ югуртирдим.

– Хуллас, хотиним бориб, ўша тул кампир билан гаплашиб кўрибди, – дея сўзини бўлинган жойидан давом эттирди чўққисоқол киши. – Йўлдош акани биламан, ҳалол-босиқ одам, лекин эрга тегаман дейишга бетим чидайдими, болаларим эрмак қилишмайдими, деб кўнмабди кампир.

Опоғотам қадрдонига ройишли юзланиб деди:

– Майли, ёзиқда борини кўрармиз, ўртоқ. Кампиринг ҳам менга хотин ахтаравериб, чарчаб кетди. Айтиб қўй, энди уринишини бас қилсин.

Анавини қаранг, опоғотам тушмагур янгитдан куёвтўра бўлиб, шойи чимилдиққа кирмоқчи, шекилли? Олтмишдан ошган одамга никоҳ ўқиб, панд-насиҳат айтиб қўйиш учун, камида юзга борган муллани топиш керак бўлади-я.

Кўриб турибман, кампир масаласини ҳисобга олмаганда, опоғотамнинг ишлари жойида. Бориб, бувимниям бир йўқлайин энди.

Кетаётиб, Алдар Холдорнинг дарвозаси олдида кўк мотоциклдан ташқари, мошранг “Спарк” автомобили ҳам турганига кўзим тушди-ю, негадир ичкарига назар ташлаб қўйгим келди. Темир дарвозанинг ўнг қанотидаги қия очиқ эшикчадан ўтсам, атиргуллар ортидаги столда Алдар Холдор кигиздўппили қовунбош киши билан аймоқлашиб ўтирибди. Дастурхонда ҳеч вақо йўқ.

Сопол терилган йўлакдан юрмай, тўртбурчак майдончадаги гулларни паналаб, столга яқинроқ бордим. Стол ёнидаги каштан дарахтига суйканиб биқин қашлаётган жиккаккина ола мушук, қорамни илғабоқ, ўзини четга тортди.

Алдар Холдор теваракка сергак аланглаб, қани, нарсангизни бир кўрайлик-чи, деган эди, қовунбош киши, ташвишланманг, ҳаммаси асл мол, деб беастар чопонининг қўйнидан бахмал ёнчиғини олди, ичидаги сариқ тангаларни, узук, балдоқ, ойқошлиқ, билакузук сингари ярқироқ безакларни авайлаб столга тўкди. Алдар Холдор сариқ тангалардан бирини оғзининг четига тиқиб тишлаб кўргач, қайта жойига қўйиб, энди ёруғда камалакдек товланаётган шишасимон тошчани томоша қилишга тутинди.

– Олтинлар-ку ҳақиқийлиги билиниб турибди. Ғимм… Манави олмосларга кафалот борми?

– Ие, мендан бирор марта панд егандек гапирасиз-а, – деб қошини биланглатди қовунбош киши.

– Хўп, барига қанча сўрайсиз?

Тортишиб-тортишиб, савдони пиширишди. Алдар Холдор уйга кириб кетиб, пича ҳаяллаб қолди. Қайтиб чиқиб, ўзимизникига ўхшамаган пулларни битта-битта санай-санай, қовунбошнинг қўлига тутқазди.

– Тутумингизга доим беш кетаман, Холдор оға, у ёқдан пул топиб-ла, бу ёқдан дарров мени чақирасиз, – пулни чўнтакка солиб, ихчам соқолини бармоқда пардозлаган бўлди қовунбош киши. – Сиздақанги донолар аз-азал жуда танқис.

– Бу алғов-далғов дунёда қоғозга ишониб бўларканми, иним?

– Локигин, ортиқча камтарлик қилворасиз-да. Ҳеч бўлмаса, анави матасекилни йўқотиб, ўртачароқ бир машина олволинг.

– Ғимм… Чеккалаб топ, чеккага кўм, деган гап бежиз тўқилмаган. Ўзингни кўрсатишга берилдингми, теварагингда зориққанлар кўпаяди, қариндошлар пат-парингни юлишга уринади, катталарнинг тамагирлиги ошади. Қолаверса, мени фалон жойда чалиб кетгансан деб юрган туҳматчилар йўқ ҳақини сўраб, тугалай ёпишволади.

Меҳмон шу жойнинг ўзида хайрлашиб, дарвозадан чиқиб кетганидан кейин Алдар Холдор столдаги безакларни дастурхон-пастурхони билан йиғиштириб, уйга йўналди.

Писиб бориб, ўймачилар нақшлаб ясаган баланд-баланд устунли айвоннинг супасига сакраб чиқдим,  секингина деразадан мўраладим. Алдар Холдор полдаги тукдор гилам устида турган пастак темир жавон қаршисида тиззалаб, эшигига ўрнатилган тилсимли ғилдиракчаларни айлантира бошлади. Шунга ўхшашини дадамнинг дипломатида кўрувдим – ғилдиракчалар айлантирилиб, тўртта катакдаги рақамлардан кераклилари териб чиқилса, қулф очилади.

Ана, қулф шиқ этиб, жавоннинг эшиги чертилди. Алдар Холдор бешикболишдан сал каттароқ чарм халтани ташқарига суғуриб, бўғзини очди-да, дастурхондаги ялтир-юлтирларнинг ҳаммасини унга тўкди.

Вой, алдоқчи-ей! Бу ёқда кўкча қовундек келадиган хазинани йиғиб қўйибди-ю, у ёқда ўзини камбағалликка солиб, хотиним билан қуруқ нон кавшаб ўтирибмиз, деб йиғламсирашига ўласанми!

Ола мушук мен томонга миёвлаб қарай-қарай, чарм халтани темир сандиқчага жойлаётган Алдар Холдорнинг оёғини нуқилай бошлади. Алдар Холдор, жим, Оламош, деб қўйиб, атрофга аланг-жаланг кўз югуртираётганида, иш пачава бўлишидан чўчиб, айвондан тушибоқ, кўча тарафга ўрмаладим. Столнинг тагидан ўтаётганимда, дастурхонга ўроғлиқ катта тоғора кўтарган лавоқюз хотин дарвозадан кириб келаётгани кўринди, ўзимни яна гулларнинг панасига олишдан бўлак иложим қолмади.

Лавоқюз хотин шундоққина ёнимга келиб тўхтади, қўлидаги тоғорани столга қўйди, стуллардан бирига ўтириб, рўмолчада елпинишга тушди. Уйдан Оламошни эргаштириб чиқиб келган Алдар Холдор, ҳа, тўй тугадими, деб сўраб, нариги стулга ялпайди.

– Э, тўйга бормай мен ўлай! – деб жавранди хотин. – Шарманда бўлдим, шарманда!

– Нима гап?

– Анави раисингизнинг хотини билан битта дастурхонда ўтириб қолувдик. Бир ҳангомани айтиб бериб, ҳамманинг ичагини уздирди. Мен десангиз, ер ёрилмади-ю, ерга кирмадим…

Уюшма раисининг тўйида хонадон бекаси казо-казоларга қарашли аёлларни алоҳида уйда меҳмон қилаётиб, Алдар Холдор боя унинг қўлига чиройли картон қутини тантанавор тарзда тутқазгани, бу чапчап луқумни энг азиз меҳмонларга қўярсиз, деб тайинлагани ёдига тушибди-ю, келинини чақириб, ўша тансиқ нарсани олиб келишни буюрибди. Картон қутини келтириб, дераза токчасида оча бошлаган келин бирданига “Каламуууш!” деб бақириб юборибди. Қути деразадан ағнаб, гиламга энг олдин каламуш шалоплаб тушибди, кейин – шувоқлар.

Буни эшитиб, Алдар Холдор талвасаланганича ўрнидан сапчилади:

– Биламааан, биламааан, бу ишни душманларим уюштирган! Изимдан пойлаб, пайимни қирқишга уринадиганлар кўпайиб кетяпти! Шунчалик кўпки, ғимм… ҳозир бирортаси анави гулларнинг орасидан мўралаб турган бўлса, сира ҳайрон бўлмайман!

Юрагим така-пука уриб, баттардан биқиниб олдим.

– Айб ўзингизда! – деб дакки берди хотин. – Пул топиш экан деб, қанча-қанча одамни ип бойламай ўйнатганингиздан кейин, ғаним кўпаяди-да. Яхшиямки, укам амалдор. У қўллаб турмаса, сизни аллақачон еб ташлашарди. Идорада тарвайиб ўтириш тугул, одамларгаям қўшилолмай қолардингиз.

Алдар Холдор ҳам бўш келмади:

– Уканггаям, сенгаям жа осилволган жойим­ йўқ. Оиланинг аравасини эшакдек жииим тортиб келяпман. Ўрнимда бўлак одам бўлса, рўзғор ташвишларидан толиққанини пеш қилиб, ке, хотин, узугинг ўзингда турсаям, тилло балдоғингни сотиб тирикчиликка ишлатайлик, демасмиди?

– Ёпишмаганингиз балдоғим қолувди, ўзи!

Хотинининг қаҳри ловуллаб, тоғорани кўтарганича уй томонга йўналгач,  Алдар Холдор ҳам ўзича ғудранган кўйи томорқага ўтиб кетди.

Оламош мен томонга хавотирли қиялаган эди, унга ёмонлик истамаслигимни англатиш учун самимий қиёфада қилпиллай бошладим. Мушук нима қилишини билмай, иккиланган алпозда туриб қолди.

– Қўрқма, Оламош, шу пайтгача бировни бекорга хафа қилмаганман, – дедим паст товушда. – Росаям чиройли мушук экансан, ке, ўртоқ бўламиз.

– Ўртоқ бўлволиб, кейин нима қиламиз? – деб сўради мушук.

– Биргалашиб қувлашмачоқ ўйнаймиз. Соғинганда бир-биримиздан хабар олиб турамиз.

Оламош анчадан бери ёлғизликдан зерикиб юрганми, бу уйдагилар мени ҳеч қаёққа чиқармайди, деб хўрсинган эди, ўша қилпанглашда ёнига бориб, унда ўзим кептурарман, дея биқинига биқинимни қададим. Ишқаланишим унга ёқинқираб, унақа бўлса, майли, деб ҳалимдай юмшади.

Мана, дўстларим яна биттага ошди. Бадфеъл­лиги жаддидан нуқул душман орттириб яшашни Алдар Холдорга ўхшаш нусхаларга қўйиб бераверинг.

Дарвозадан чиқиб, айрим жойлари ўйдим-чуқур бўлиб кетган, Калтўпининг қоқ ўртасидан кесиб ўтувчи кўҳна ўқкўчанинг четида тўрт оёқлаб боравердим. Йўлнинг чапидаги ариқ ёқасида қаторлашиб ўсган тикқомат тераклар шабадада бир хил тебраниб кўркам рақс тушаётганини ўнг ёқдаги қарағайтан симёғочлар ҳаваси тошиб-тошиб кузатаётгандек, яшноқ дарахтлик чоғларини эзгинланиб эслаётгандек эди. Ҳашарот овлашдан чарчаган қалдирғочлар электр симларига тизилиб, ким қаерларга боргани, нималарни кўргани тўғрисида бир-бирига гап бермай, бетўхтов ғужирлашиб турарди. Қанийди, ариқда чилдираб-чилдираб оқаётган сувларнинг тилини ҳам тушуна олсам.

Икки ёқдаги паст-баланд уйларнинг мўрисидан кўтарилаётган тутуну буғлар димоғимга турли таомлар исини келтириб урар,  шавлами лағмон, шўрвами қўғирмоч, чучварами мошкичир, аталами палов бўлмасин, қай бири қайси хонадонда пиширилаётганини адашмай ажратиб бораётгандим. Шундан билингки, итликнинг ўзига хос томонлари кўп.

Ҳакиллаб-ҳакиллаб, охири гузарга етиб келдим. Қарасам, Парпивой ошнам Момогул қандолатчидан сўрғилдириқ олиб турибди. Хўрозқанднинг шафтоли шарбати шимитилган янгича бу турини Момогул қандолатчи ўзи ўйлаб топган; уни буюртма билан ясалиб,  устига “Сўрғилдириқ” деб ёзилган гулдор халтачага солиб сотади.

Ошнамга яқинлашиб, қалайсан, Парпивой, деган эдим,  бўғзимдан одатдаги вак-ваклар  таралди.

– Вой! Бу тўлпоққина кучук кимники? – деб, менга чарақлаб боқди Момогул қандолатчи.

– Билмадим, – деди Парпивой.

Сўнг мўлтиллаб қараётганимдан эриб кетдими, сўрғилдириқнинг бир четини тишида синдириб, менга туфлади. Жонажон ўртоғимнинг сўлагиям дори, деб ширинликни ўрнида шапиллатиб қўяқолдим.

Кундузи кўпчилик у-бу юмуш билан банд бўлгани учун чойхона айвонидаги сўрида уч-тўрттагина одам пиёла ўгириб ўтирарди. Тўрига ёнбошлаб олган Тўлан тўлпоқ, ҳа, Маҳай, чойхонага бурилмай, ғирмайиб ўтиб кетяпсан, яна омадинг чопмадими дейман, деб мазах­омуз гап отган эди, “Самурай”ини қўлтиқлаб олган Маҳай хўрозбоз азадордек тундланиб, қаторасига иккинчи марта ютқазди бу хумпар, уни бугуноқ димламага босаман, деганича йўлида давом этди. Тил тушунмас “Самурай” умри бугун поёнига етишини хаёлигаям келтирмай, эгасининг қўлтиғида парвосиз бораётганини кўриб, жигарим тўкилгудек бўлди.

Ортга қайта бошлаган Парпивойнинг шимидан тортиб тегишқоқлик қилишга шайланаётганимда, ёнгинамга бир бужмоқ маҳси келиб тўхтади. Тепага қарасам, шалвироқ шим, қўшчўнтакли кител кийиб, бошига чўччайма дўппи қўндирган, эллик ёшлар чамасидаги ялпоқбурун кимса устимда суюқланиб турибди.

– Келинг, – деди Момогул қандолатчи. – Пашмаклар бор, ҳолвалар бор.

– Шартта-шурттасини айтсам, менга ўзингиз керак бўптурибсиз, Момогул биби, – деб чинғиллади ялпоқбурун. – Ўн йилчадан бери сўққабошман, саккиз танобли алоҳида ҳовлим бор, топар-тутарим ёмонмас. Олдингиздан бир ўтиб қўяй дедим. Зора, юлдузимиз бир-бирига тўғри келиб, қўшалоқланиб кетсак.

Чойхона сўрисида гурунглашаётганлар туйқус жимиб қолишди; Тўлан тўлпоқ қўлидаги пиёлани дастурхонга қўйди; Қирон қассоб қайроққа пичоқ ишқаганича дўконидан зоғланиб чиқиб келди; сартарош Барака маракага қўшилиб, сочининг ярми қирилган Тошпўлат мерган ҳам деразадан ташқарига мўралади. Барчанинг кўзи Момогул қандолатчининг оғзига қадалди.

Ўттиз беш ёшларга бораётган Момогул қандолатчи – маҳалламиздаги биттаю битта қариқиз. Эр танлайвериб безор қилгани учун ота-онаси унинг ишига аралашишни йиғиштириб, қизимизга уйланаман деганлар ўзи билан гаплашаверсин, дея эшикни тамбалаб олишганига анча бўлди. Шундан бери совчилар кўчадан келиб, кўчадан кетади. Бу одам совчиларнинг минг биринчиси бўлса, ажабмас.

Тошпўлат мерганнинг деразадан чиқиб турган совунли калласидаги оғиз қиттак тиржайиб, ялпоқбурунга сўзлана бошлади:

– Сизни танигандек бўляпман, меҳмон. Янглишмасам, шийдонтепалик Ғилмир зиқна деганлари ўзлари бўлсалар керак. Топдимми?

– Зиқна деганлари – туҳмат! – деб ҳурпайди совчи. – Худоёрхонларам молини сочса, менчалик сочгандир! Раҳматли хотиним тирик бўлганида айтарди: макарон иссиққа саккизтагача вермишелни санаб бериб, мастовага эллик олтита гуруч солдирардим. Агар ош қилса, гуручни аяб ўтирмай, шартта-шуртта уч юзтасини берворган пайтларим бўлган! Ҳа, бўйнимга оламан, бирда-бир исрофгарчилик ҳам қиптурганмиз.

– Дунё дунё бўлиб, бунақа совурмачиликни ё кўрган, ё кўрмаган! – дея қиқирлади Барака марака.

Ғилмир зиқна қиқирлоқ сартарошга орқа ўгириб, Момогул қандолатчига хушомадли қараш қилди:

– Хўп десангиз, шартта-шуртта тўй қилиб, май-чай яшашни бошлардик.

Қирон қассоб пичоқ қайрашдан тўхтаб, “май-чай” деганингизни “бўккунча еймиз” деб фаҳмласак бўлаверадими, акахон, деб пичинг ташлаган эди, Ғилмир зиқна қўлидаги чит халтага ишоралаб, худога минг шукрки, ейиш-­ичишим жойида, мана, ҳозир ҳам бозордан ооолам-жаҳон харажат кўтариб келяпман, деб қўрсайди.

Момогул қандолатчи таъби суймаган совчини калака қилиб, ҳолвайтар ялагандек роҳатланишини ҳамма яхши билади. Бу гал ҳам шундай бўлди:

– Ооолам-жаҳонмиш! Халта жонивор бўм-бўшга ўхшаб турибди-ку, тоғагинам.

– Нимага бўм-бўш бўларкан? – деб халтани титкилашни, ичидаги баъзи нарсаларни кўз-кўзлаб кўрсатишни бошлади Ғилмир зиқна. – Мана, ҳафталик егуликнинг ҳаммаси  дусамбаланиб ётибди.

Тўлан тўлпоқнинг лунжи ёйилди:

– Ҳеҳ-ҳеҳ-ҳе… Қани, қани!

– Манавиниси – битта кааатта пиёз! – мақтанишга тушди Ғилмир зиқна.

– Ўўў!!! – деб тасанноланди Момогул қандолатчи.

– Нақ тўрт дона редиска…

Бу сафар Момогул қандолатчига қўшилиб бошқалар ҳам тенгдан наъраланди:

– Ўўў!!!

– Учтача картишка…

– Ўўў!!!

– Яримта импўрний карам…

– Ўўў!!!

– Иккитадан ортиқ сабзи…

– Ўўў!!!

– Салкам юз эллик грамм гўшт…

– Ўўў!!!

– Йигирма беш грамм думба ёғи…

– Ўўў!!!

– Қолаверса,  уйга саримсоқ-паримсоқ, кўкат-пўкатлар экиб қўйганман.

– Ўўў!!!

– Нима “ўўў”?! Битта жонга бундан ортиғи қоринни ёрвормайдими? Уйлансам, бошқа гап, харажатни шартта-шуртта икки баравар оширворишга қодир одамман!

– Ўўў!!! – наъра тортишда давом этди атроф­дагилар.

Момогул қандолатчи майнавозликни авж пардага кўтарди:

– Тежамкорликни билмайдиган одамга ўхшаяпсиз-ку, тоғагинам. Бир кишига етган нарса икки кишигаям бемалол етади.

Ғилмир зиқнанинг кўзлари ҳаяжонли чақнади:

– Ва-ваҳ! Иқтисод бўйича прапессир бўпкетинг-е!

– Иложи бўлса, кўпайтириш ўрнига, ҳозиргисиниям сал қисқартирган яхши.

– Ва-ваҳ!  Нақ академик экансиз-ку! Шартта-шуртта тушундимки, сизни қўлдан чиқармаслигим керак, Момогул биби!

– Ўлдинг энди, Момогул! – деб қийқироқланди чойхоначи.

Момогул қандолатчи эса шаддодланишини қўймади:

– Зўрғалатдан ўзимбопини топганимда, унақа демай туринглар…

Момогул қандолатчининг бу янглиғ сичқон-мушук ўйини ранго-ранг ҳангомалар билан тугашига олдинлари неччи марта гувоҳ бўлганман. Томошанинг қаҳқаҳали якунини кутиб ўтирмай, уйимизга қараб юрдим.

 

«Ёшлик» журнали 2016 йил, 1-сон (Давоми келгуси сонда)

 

Сайт бўлими: Болалар адабиёти

Қўшимча:

Ўзбекистон Миллий кутубхонасида “Звезда Востока” журналининг 85 йиллигига бағишланган тадбир бўлиб ўтди Ўзбекистон Миллий кутубхонасида “Звезда Востока” журналининг 85 йиллигига бағишланган тадбир бўлиб ўтди
Александр ФАЙНБЕРГ, Ўзбекистон халқ шоири Александр ФАЙНБЕРГ, Ўзбекистон халқ шоири
СИРОЖИДДИН САЙЙИД  (1958) СИРОЖИДДИН САЙЙИД (1958)
САМАРҚАНДДА КЎЧМА ЙИҒИЛИШ САМАРҚАНДДА КЎЧМА ЙИҒИЛИШ